Samotność to jeden z najbardziej uniwersalnych tematów literatury — bo dotyka każdego człowieka. Ale ma wiele twarzy. Bywa wyborem: asceta i pustelnik odchodzą od świata, by zbliżyć się do Boga. Bywa przekleństwem: wygnaniec i wyrzutek tęsknią za wspólnotą. Bywa ceną wielkości: geniusz i wieszcz są niezrozumiani przez tłum. A w najgłębszym wymiarze jest osamotnieniem metafizycznym — jak u Friedricha, gdzie maleńki mnich stoi sam wobec ogromu morza i nieba.
To opracowanie pokazuje rodzaje samotności (z wyboru i wymuszona, jednostki wybitnej, z miłości, alienacja, egzystencjalna), pojęcia kluczowe oraz ewolucję motywu przez epoki — z linkami do pełnych opracowań. Na końcu znajdziesz tabelę realizacji i gotowe konteksty do wypracowania.
Najważniejsze rozróżnienie dotyczy źródła samotności. Samotność z wyboru (asceza, kontemplacja) bywa drogą do mądrości i Boga. Samotność wymuszona (wygnanie, odrzucenie, niezrozumienie) jest cierpieniem. A samotność egzystencjalna — wpisana w samą kondycję człowieka — towarzyszy nam niezależnie od tego, czy jesteśmy wśród ludzi, czy z dala od nich.
Pojęcia kluczowe
Terminy, bez których nie da się analizować tego motywu — i które najczęściej padają na maturze.
Samotność z wyboru a wymuszona
Z wyboru — świadome odejście od ludzi (asceta, pustelnik, myśliciel). Wymuszona — narzucona przez los: wygnanie, odrzucenie, niezrozumienie.
Samotność jednostki wybitnej
Cena geniuszu i misji — wybitny człowiek (wieszcz, artysta, bohater) jest niezrozumiany i odrzucony przez przeciętny tłum.
Alienacja (wyobcowanie)
Samotność w tłumie — poczucie obcości wobec społeczeństwa mimo fizycznej bliskości innych ludzi (nowoczesne miasto, Forma).
Samotność egzystencjalna
Osamotnienie wpisane w kondycję człowieka — jednostka sama wobec ogromu świata, śmierci i Boga (Friedrich, egzystencjalizm).
Werteryzm
Samotność z miłości — nadwrażliwy bohater, odrzucony, zamyka się w swym uczuciu i cierpieniu (od „Wertera" Goethego).
Oblicza motywu
Samotność ascety (z wyboru)
Świadome odejście od świata dla Boga i doskonałości — pustelnik, eremita, święty Aleksy porzucający bogactwo i bliskich.
Samotność jednostki wybitnej
Geniusz i wieszcz niezrozumiani przez tłum: Konrad w Wielkiej Improwizacji woła „samotność — cóż po ludziach".
Samotność z miłości
Odrzucony kochanek zamyka się w cierpieniu — Gustaw (Dziady cz. IV) i Werter, dla których nieodwzajemnione uczucie staje się więzieniem.
Samotność niezrozumianego
Człowiek nie na swoją epokę — Wokulski, romantyk w świecie pozytywizmu, oraz tułacz Skawiński z „Latarnika".
Alienacja w tłumie
Wyobcowanie w nowoczesnym społeczeństwie i mieście — jednostka anonimowa i obca pośród innych.
Samotność egzystencjalna
Człowiek sam wobec ogromu świata, śmierci i Boga — najgłębszy, metafizyczny wymiar samotności (Mnich nad morzem).
Motyw w kolejnych epokach
Jak motyw zmieniał się przez wieki — kliknij epokę, aby przejść do jej pełnego opracowania.
- Starożytność →
Samotność bohatera tragicznego — Edyp jako ślepy wygnaniec, odcięty od ludzi. Filozof (Sokrates) bywa samotny wobec prawdy i tłumu.
- Średniowiecze →
Samotność z wyboru — asceza i pustelnictwo jako droga do Boga; św. Aleksy porzuca dom i bogactwo, by żyć w ubóstwie i samotności.
- Renesans →
Człowiek renesansu ceni wspólnotę i życie publiczne, lecz docenia też samotną kontemplację i pracę umysłową humanisty.
- Barok →
Samotność człowieka wobec Boga i marności — Sęp-Szarzyński ukazuje jednostkę „wątłą, niebaczną", samotnie zmagającą się z pokusami i przemijaniem.
- Oświecenie →
Samotność jako izolacja i próba samowystarczalności — Robinson Crusoe na bezludnej wyspie buduje świat od nowa siłą rozumu.
- Romantyzm →
Apogeum motywu: samotny indywidualista, geniusz i bajroniczny buntownik. Gustaw (samotność z miłości), Konrad (samotność wieszcza), Werter — samotność staje się istotą bohatera.
- Pozytywizm →
Samotność niezrozumianego — Wokulski, człowiek „z dwóch epok", oraz tułacz Skawiński z „Latarnika", samotny emigrant tęskniący za ojczyzną.
- Młoda Polska →
Dekadencka samotność i melancholia — artysta wyobcowany ze społeczeństwa filistrów, pogrążony w „bólu istnienia" (Tetmajer, Przybyszewski).
- Dwudziestolecie międzywojenne →
Alienacja i samotność wobec narzuconej Formy — człowiek osamotniony w grze ról i konwencji (Gombrowicz).
- Współczesność →
Samotność egzystencjalna — obcość wobec świata (Camus „Obcy"), samotność w tłumie metropolii oraz osamotnienie po stracie bliskich (Szymborska „Kot w pustym mieszkaniu").
Realizacje motywu w literaturze
Najważniejsze utwory, w których pojawia się motyw — z konkretną realizacją i cytatem.
| Utwór | Jak zrealizowany | Cytat / szczegół |
|---|---|---|
| Legenda o św. Aleksym anonim średniowiecze | Samotność ascety z wyboru — święty porzuca dom, bogactwo i żonę, by żyć w ubóstwie i osamotnieniu dla Boga. | życie pod schodami własnego domu, nierozpoznany |
| Dziady cz. IV Adam Mickiewicz romantyzm | Samotność z miłości — odrzucony Gustaw zamyka się w cierpieniu i obłędzie. | monolog samotnego, nieszczęśliwego kochanka |
| Dziady cz. III Adam Mickiewicz romantyzm | Samotność wieszcza — Konrad w Wielkiej Improwizacji czuje się samotny w swej wielkości i misji. | „Samotność — cóż po ludziach…" |
| Cierpienia młodego Wertera J.W. Goethe romantyzm | Werteryzm — nadwrażliwy bohater, odrzucony w miłości, pogrąża się w samotności i rozpaczy. | izolacja prowadząca do samobójstwa |
| Lalka Bolesław Prus pozytywizm | Samotność niezrozumianego — Wokulski, romantyk w pozytywistycznym świecie, nie znajduje miejsca ani zrozumienia. | człowiek „z dwóch epok" |
| Latarnik Henryk Sienkiewicz pozytywizm | Samotność tułacza-emigranta — Skawiński, oddzielony od świata na latarni, żyje wspomnieniem ojczyzny. | samotność na latarni morskiej |
| Kot w pustym mieszkaniu Wisława Szymborska współczesność | Samotność po stracie — pustka po śmierci bliskiej osoby, ukazana z perspektywy kota. | „Umrzeć — tego się nie robi kotu" |
Konteksty do wypracowania
Gotowe zestawienia lektur i argumentów pod maturalną rozprawkę z tym motywem.
◆Samotność z wyboru a samotność wymuszona
Świadome odejście od świata (asceta, św. Aleksy) wobec samotności narzuconej przez los i odrzucenie (Gustaw, Wokulski). Kontekst o źródłach i sensie samotności.
◆Samotność jednostki wybitnej — cena geniuszu
Geniusz i wieszcz niezrozumiani przez tłum — Konrad woła „samotność — cóż po ludziach". Kontekst o cenie wielkości i misji.
◆Samotność z miłości
Odrzucony kochanek pogrąża się w cierpieniu — werteryzm Gustawa i Wertera. Kontekst o destrukcyjnej sile nieodwzajemnionego uczucia.
◆Alienacja — samotność w tłumie
Wyobcowanie człowieka w nowoczesnym społeczeństwie i mieście; obcość mimo fizycznej bliskości innych. Kontekst o kondycji jednostki w nowoczesności.
◆Samotność egzystencjalna i metafizyczna
Człowiek sam wobec ogromu świata, śmierci i Boga — najgłębszy wymiar samotności. Kontekst filozoficzny i religijny.
Słownik pojęć
- Motyw
- Powracający, znaczący element świata przedstawionego, np. motyw samotności, wędrówki, miasta.
- Samotność
- Stan odosobnienia — fizycznego lub duchowego; może być wyborem, karą lub kondycją człowieka.
- Alienacja
- Wyobcowanie, poczucie obcości wobec społeczeństwa; samotność w tłumie.
- Izolacja
- Odcięcie od ludzi i świata (np. Robinson na wyspie, więzień, pustelnik).
- Pustelnik (eremita)
- Człowiek, który dobrowolnie usuwa się od świata, by żyć w samotności i modlitwie.
- Asceza
- Dobrowolne wyrzeczenie i umartwienie, często połączone z samotnością, dla zbliżenia się do Boga.
- Werteryzm
- Samotność i cierpienie nadwrażliwego, nieszczęśliwie zakochanego bohatera (od „Wertera").
- Indywidualizm
- Kult wybitnej jednostki przeciwstawionej tłumowi; źródło samotności bohatera romantycznego.
- Mizantropia
- Niechęć i nieufność wobec ludzi, prowadząca do odosobnienia.
- Melancholia
- Stan smutku, zadumy i przygnębienia, często towarzyszący samotności (Munch, dekadentyzm).
- Outsider / obcy
- Człowiek z zewnątrz, niepasujący do społeczeństwa, wyobcowany (Meursault u Camusa).
- Kontemplacja
- Samotne, skupione rozważanie; samotność jako droga do mądrości i Boga.
- Osamotnienie egzystencjalne
- Samotność wpisana w kondycję człowieka — wobec śmierci, świata i sensu istnienia.
Motyw w sztuce
Najczęstsze pytania
Czym jest motyw samotności w literaturze? +
To jeden z najbardziej uniwersalnych tematów literatury. Samotność bywa wyborem ascety, przekleństwem wygnańca, ceną geniuszu, skutkiem nieszczęśliwej miłości, alienacją w tłumie oraz metafizycznym osamotnieniem człowieka wobec świata.
Czym różni się samotność z wyboru od wymuszonej? +
Samotność z wyboru to świadome odejście od ludzi (asceta, pustelnik, myśliciel), często droga do Boga lub mądrości. Samotność wymuszona jest narzucona przez los — wygnanie, odrzucenie, niezrozumienie — i bywa źródłem cierpienia.
Dlaczego bohater romantyczny jest samotny? +
Bo jest wybitnym indywidualistą — geniuszem, wieszczem lub buntownikiem, którego nie rozumie przeciętny tłum. Samotność staje się ceną jego wielkości i misji (Konrad: „samotność — cóż po ludziach").
Jak motyw samotności zmieniał się przez epoki? +
Średniowiecze ceniło samotność ascety (z wyboru), oświecenie pokazało izolację (Robinson), romantyzm — samotność wybitnej jednostki i kochanka, pozytywizm — samotność niezrozumianego, a współczesność — alienację i osamotnienie egzystencjalne.
Jakie lektury wykorzystać do tematu o samotności? +
Najmocniejsze konteksty to „Legenda o św. Aleksym", „Dziady cz. III i IV" Mickiewicza (Konrad, Gustaw), „Cierpienia młodego Wertera", „Lalka" Prusa (Wokulski), „Latarnik" Sienkiewicza oraz wiersze Szymborskiej.
Powiązane opracowania
Źródła ilustracji i licencje
- Caspar David Friedrich, „Mnich nad morzem" — maleńka postać wobec ogromu świata; ikona samotności egzystencjalnej. — Caspar David Friedrich, Domena publiczna, Wikimedia Commons
- Lorenzo Lotto, „Pokutujący św. Hieronim" — samotność pustelnika wybrana dla Boga. — Lorenzo Lotto, Domena publiczna, Wikimedia Commons
- Edvard Munch, „Melancholia" — samotność i smutek wyobcowanej jednostki. — Edvard Munch, Domena publiczna, Wikimedia Commons
- Caspar David Friedrich, „Kobieta przy oknie" — tęsknota i samotność spoglądającej w dal postaci. — Caspar David Friedrich, Domena publiczna, Wikimedia Commons
- Vincent van Gogh, „U progu wieczności" — samotny starzec pogrążony w rozpaczy. — wg Vincenta van Gogha, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
- Vilhelm Hammershøi, wnętrze ze Strandgade — cisza i samotność pustego, milczącego mieszkania. — Vilhelm Hammershøi, Domena publiczna, Wikimedia Commons
- James McNeill Whistler, „Nokturn" — nastrojowa, samotna cisza nocnego pejzażu. — James McNeill Whistler, Domena publiczna, Wikimedia Commons
- Caspar David Friedrich, „Kontemplacja księżyca" — samotna zaduma nad ogromem nieba i przemijaniem. — Caspar David Friedrich, Domena publiczna, Wikimedia Commons
_Munch_Museum_(MM.M.00033).jpg){kind=link}
