Starożytność

Starożytność (antyk) to kolebka kultury europejskiej. To w niej narodziły się filozofia, teatr i większość gatunków literackich, którymi posługujemy się do dziś — od eposu po lirykę. Mitologia grecka i rzymska dostarczyła literaturze archetypów i toposów, a myśl Sokratesa, Platona i Arystotelesa wyznaczyła ramy zachodniego myślenia. Razem z Biblią antyk stanowi jeden z dwóch fundamentów cywilizacji europejskiej — to dlatego na maturze wraca jako kontekst niemal każdej epoki.

Mówiąc „starożytność", w kontekście maturalnym mamy na myśli przede wszystkim dorobek dwóch cywilizacji: greckiej i rzymskiej. To one stworzyły wzorce literackie, estetyczne i filozoficzne, do których nawiązywały kolejne epoki — renesans odrodził antyczne ideały wprost, klasycyzm oświeceniowy uczynił z nich normę, a romantyzm i Młoda Polska sięgały po mity jako klucz do prawd o człowieku.

Antyk dał literaturze nie tylko gotowe gatunki (epos, tragedię, komedię, odę, elegię, tren), lecz także sposób myślenia o sztuce: mimesis (naśladowanie natury), decorum (zasadę stosowności) i katharsis (oczyszczenie przez wzruszenie). Wprowadził pojęcia, bez których nie da się czytać literatury polskiej — konflikt tragiczny, fatum, ironia tragiczna, kalokagathia, carpe diem, stoicyzm czy arkadia.

Ramy czasowe i geneza nazwy

Cywilizacje starożytne (Sumer, Egipt, Babilon) sięgają nawet IV tysiąclecia p.n.e., ale dla literatury europejskiej epoka zaczyna się umownie od Homera (ok. VIII w. p.n.e.) — pierwszego wielkiego poety, którego dzieła znamy. Za koniec antyku przyjmuje się rok 476 n.e., kiedy upadło cesarstwo zachodniorzymskie, a władzę w Rzymie przejął wódz germański Odoaker. To data symboliczna, otwierająca średniowiecze.

Oś czasu — kluczowe wydarzenia

1. ok. VIII w. p.n.e.

   Homer

   Powstają „Iliada" i „Odyseja" — pierwsze europejskie eposy.

2. 776 p.n.e.

   Pierwsze igrzyska olimpijskie

   Symboliczny początek greckiej wspólnoty kulturowej.

3. VI w. p.n.e.

   Narodziny filozofii

   Tales z Miletu pyta o praprzyczynę świata. Tworzy Safona z Lesbos.

4. 534 p.n.e.

   Pierwsza tragedia

   Tespis wystawia w Atenach przedstawienie z aktorem i chórem — narodziny teatru.

5. 508 p.n.e.

   Demokracja ateńska

   Reformy Klejstenesa dają obywatelom udział we władzy.

6. 480 p.n.e.

   Wojny perskie

   Termopile i Salamina — obrona greckiej wolności (kontekst Tyrtajosa i poezji tyrtejskiej).

7. ok. 441 p.n.e.

   „Antygona" Sofoklesa

   Najsłynniejsza tragedia o konflikcie prawa boskiego i ludzkiego.

8. 399 p.n.e.

   Śmierć Sokratesa

   Filozof skazany na wypicie cykuty — wzorzec wierności prawdzie.

9. IV w. p.n.e.

   „Poetyka" Arystotelesa

   Pierwszy traktat o teorii literatury: mimesis, katharsis, budowa tragedii.

10. 323 p.n.e.

    Śmierć Aleksandra Wielkiego

    Początek epoki hellenistycznej.

11. 27 p.n.e.

    Cesarstwo Augusta

    Złoty wiek poezji rzymskiej — Wergiliusz, Horacy, Owidiusz.

12. 476 n.e.

    Upadek Rzymu

    Koniec cesarstwa zachodniorzymskiego — symboliczny kres antyku.

Tło historyczne

Grecja starożytna nie była jednym państwem, lecz siecią niezależnych miast-państw (polis) — Aten, Sparty, Teb, Koryntu. Najważniejsze dla kultury były Ateny, gdzie w V w. p.n.e., za rządów Peryklesa, rozkwitła demokracja, filozofia i teatr. To wtedy wzniesiono Partenon na Akropolu, a podczas świąt ku czci Dionizosa wystawiano tragedie w teatrach pod gołym niebem.

Grecy zjednoczyli się w obliczu zagrożenia podczas wojen perskich (V w. p.n.e.) — bitwy pod Maratonem, Termopilami i Salaminą stały się wzorcem heroicznej obrony wolności. Później bratobójcza wojna peloponeska osłabiła polis, a hegemonię przejęła Macedonia. Podboje Aleksandra Wielkiego rozniosły kulturę grecką po całym świecie śródziemnomorskim.

Spadkobiercą Grecji stał się Rzym. Z niewielkiego miasta nad Tybrem wyrósł w republikę, a potem w imperium obejmujące basen Morza Śródziemnego. Rzymianie podziwiali i naśladowali Greków („Grecja podbita podbiła dzikiego zwycięzcę" — pisał Horacy), tworząc własną, świetną literaturę. Za cesarza Augusta nastał złoty wiek poezji. W IV w. chrześcijaństwo stało się religią panującą, a w 476 r. n.e. cesarstwo zachodnie upadło — antyk ustąpił miejsca średniowieczu.

Filozofia i światopogląd

Cechy literatury epoki

Gatunki literackie

Najwięksi twórcy epoki

Homer

ok. VIII w. p.n.e.

Najstarszy znany poeta europejski, twórca eposu

Legendarny autor „Iliady" i „Odysei" — dwóch eposów, które otwierają literaturę europejską. Tradycja przedstawia go jako niewidomego pieśniarza. Jego dzieła ustaliły wzorzec gatunku: inwokację, heroicznego bohatera i porównanie homeryckie.

Sofokles

ok. 496–406 p.n.e.

Najwybitniejszy tragik grecki

Autor „Antygony" i „Króla Edypa". Wprowadził trzeciego aktora i udoskonalił budowę tragedii. Jego bohaterowie zmagają się z fatum i nierozwiązywalnym konfliktem moralnym — to fundament szkolnej lektury antyku.

Horacy

65–8 p.n.e.

Najwybitniejszy liryk rzymski

Twórca „Pieśni" (Carmina). Z jego poezji pochodzą najsłynniejsze maksymy antyku: carpe diem („chwytaj dzień"), aurea mediocritas („złoty środek") oraz exegi monumentum / non omnis moriar („nie wszystek umrę") — przekonanie o nieśmiertelności poety w jego dziele.

Wergiliusz

70–19 p.n.e.

Twórca rzymskiego eposu narodowego

Autor „Eneidy" — eposu o wędrówce Eneasza i mitycznych początkach Rzymu — oraz sielanek („Bukoliki"), z których wywodzi się topos arkadii: krainy szczęśliwości i wiejskiego spokoju.

Arystoteles

384–322 p.n.e.

Filozof, twórca teorii literatury

Uczeń Platona, wychowawca Aleksandra Wielkiego. W „Poetyce" sformułował pojęcia mimesis, katharsis i zasady budowy tragedii, które na stulecia stały się normą myślenia o sztuce.

Najważniejsze dzieła

Słownik pojęć epoki

Terminy, które warto znać na maturę i które najczęściej padają w zadaniach.

Mimesis

Naśladowanie rzeczywistości — antyczna zasada, według której sztuka odwzorowuje naturę i ludzkie charaktery.

Katharsis

Oczyszczenie, przeżycie litości i trwogi, które widz tragedii odczuwa, obserwując los bohatera (pojęcie Arystotelesa).

Konflikt tragiczny

Sytuacja bez dobrego wyjścia: bohater musi wybrać między dwiema równorzędnymi, lecz wykluczającymi się racjami.

Fatum

Nieubłagane przeznaczenie, ślepy los, któremu bohater nie może się wymknąć (np. Edyp).

Ironia tragiczna

Sytuacja, w której bohater nieświadomie działa na własną zgubę, a widz zna prawdę ukrytą przed nim.

Kalokagathia

Grecki ideał harmonii piękna ciała i szlachetności duszy (kalos kagathos — „piękny i dobry").

Arete

Doskonałość, cnota, dzielność — najwyższa wartość greckiego ideału człowieka.

Mit

Opowieść o bogach i herosach tłumacząca świat; źródło archetypów i toposów.

Archetyp

Pierwotny, uniwersalny wzorzec postaci lub sytuacji (np. matka, wędrowiec, bunt), powtarzany w literaturze.

Topos

Stały, powtarzalny motyw lub obraz literacki (np. arkadia, theatrum mundi, homo viator).

Carpe diem

„Chwytaj dzień" — horacjańskie wezwanie do korzystania z chwili wobec przemijania.

Stoicyzm

Postawa spokoju i panowania nad emocjami, życia zgodnego z rozumem i cnotą niezależnie od losu.

Epikureizm

Filozofia szczęścia rozumianego jako brak cierpienia i umiarkowana przyjemność (ataraksja).

Zasada trzech jedności

Reguła tragedii: jedność akcji, czasu (jedna doba) i miejsca — wyprowadzona z „Poetyki" Arystotelesa.

Inwokacja

Rozbudowany apostroficzny wstęp eposu — prośba do bóstwa lub muzy o natchnienie.

Decorum

Zasada stosowności: dostosowanie stylu i formy do tematu i gatunku.

Konteksty maturalne

Jak wykorzystać tę epokę jako kontekst w wypracowaniu i na maturze ustnej.

Najczęstsze pytania