Pozytywizm

Pozytywizm narodził się z rozczarowania. Klęska powstania styczniowego (1863) pogrzebała romantyczne marzenia o zbrojnej walce. Nowe pokolenie uznało, że narodu nie ocali poryw serca, lecz praca, nauka i gospodarka. Zamiast bohaterów-buntowników na scenę wkroczyli lekarze, inżynierowie i społecznicy. Hasłami epoki stały się praca u podstaw i praca organiczna, a w literaturze zapanował realizm — trzeźwy, dokładny obraz społeczeństwa, którego arcydziełem jest „Lalka" Bolesława Prusa.

Pozytywizm wziął nazwę od filozofii Auguste'a Comte'a, według której prawdziwa („pozytywna") jest tylko wiedza oparta na faktach, doświadczeniu i nauce — nie na metafizyce czy uczuciu. Epoka uwierzyła w postęp: w naukę, technikę, ewolucję (Darwin) i rozum jako narzędzia naprawy świata.

Polski pozytywizm miał charakter programowy i społeczny. Skoro nie wolno walczyć z bronią w ręku, trzeba wzmacniać naród od wewnątrz: szerzyć oświatę wśród ludu (praca u podstaw), rozwijać gospodarkę (praca organiczna), dążyć do emancypacji kobiet i asymilacji Żydów. Literatura stała się narzędziem tego programu — miała uczyć, diagnozować i zmieniać społeczeństwo.

Ramy czasowe i geneza nazwy

Skąd nazwa „pozytywizm"?

Nazwa pochodzi od filozofii francuskiego myśliciela Auguste'a Comte'a, który wiedzę „pozytywną" (łac. positivus — oparty, ugruntowany) przeciwstawiał spekulacji metafizycznej. Wiedza pozytywna to taka, którą można sprawdzić doświadczeniem — opiera się na faktach, obserwacji i nauce. Termin ten stał się nazwą całej epoki, która uczyniła z trzeźwego, naukowego myślenia swój fundament — w wyraźnej opozycji do romantycznego uczucia i mistycyzmu.

Polski pozytywizm zaczyna się symbolicznie w 1864 roku — tuż po klęsce powstania styczniowego, które zamknęło epokę romantyzmu. Trwa do około 1890 roku, gdy młode pokolenie buntuje się przeciw „trzeźwości" pozytywistów i rozpoczyna się Młoda Polska. W Europie Zachodniej myśl pozytywistyczna i realizm rozwijały się już od połowy XIX wieku.

1864–1873

Wczesny pozytywizm (okres programowy)

Czas „burzy i naporu" — młodzi publicyści (Świętochowski) ogłaszają hasła pracy u podstaw i organicznej, scjentyzmu i utylitaryzmu.

1873–1890

Dojrzały pozytywizm

Szczyt epoki: wielkie powieści realistyczne („Lalka", „Nad Niemnem") i nowele (Prus, Sienkiewicz, Konopnicka) o problematyce społecznej.

po 1890

Schyłek i kryzys

Rozczarowanie programem pozytywistycznym; rośnie zainteresowanie sztuką i jednostką — nadchodzi Młoda Polska.

od poł. XIX w.

Realizm europejski

Balzac, Dickens, Tołstoj, Dostojewski, Flaubert i naturalizm Zoli — tło i wzór dla polskiej powieści realistycznej.

Oś czasu — kluczowe wydarzenia

1859
Darwin: „O powstawaniu gatunków"
Teoria ewolucji rewolucjonizuje naukę i światopogląd epoki.
1863
Powstanie styczniowe
Ostatni romantyczny zryw; jego klęska otwiera pozytywizm.
1864
Uwłaszczenie chłopów
Reforma zmienia strukturę społeczną wsi w zaborze rosyjskim.
1866
„Zbrodnia i kara"
Dostojewski tworzy arcydzieło realizmu psychologicznego.
1872
„Pozytywizm warszawski"
Aleksander Świętochowski ogłasza hasła nowego pokolenia („My i wy").
1880
Nowele pozytywistów
Prus, Sienkiewicz i Konopnicka piszą nowele o krzywdzie społecznej.
1888
„Lalka" Prusa
Najwybitniejsza polska powieść realistyczna — panorama społeczeństwa.
1888
„Nad Niemnem"
Eliza Orzeszkowa tworzy epopeję pracy i pamięci o powstaniu.
1883–1888
„Trylogia" Sienkiewicza
Powieści historyczne „ku pokrzepieniu serc".
1890
Przełom ku Młodej Polsce
Młodzi twórcy buntują się przeciw pozytywistycznej trzeźwości.
1895
„Quo vadis"
Sienkiewicz pisze powieść, która przyniesie mu Nagrodę Nobla (1905).
1905
Nobel dla Sienkiewicza
Pierwszy literacki Nobel dla polskiego pisarza.

Tło historyczne

Aleksander Gierymski, Powiśle — Aleksander Gierymski, „Powiśle" — realistyczny obraz biedniejszej Warszawy i jej codziennego życia.fot. Aleksander Gierymski · Domena publiczna · Wikimedia Commons

Klęska powstania styczniowego (1863) była narodową katastrofą: tysiące ofiar, zsyłki na Syberię, konfiskaty majątków i nasilona rusyfikacja. Polacy stracili wiarę w skuteczność zbrojnej walki. Z tego rozczarowania zrodził się pozytywistyczny program: zamiast „bagnetu" — praca, nauka i gospodarka.

Druga połowa XIX wieku to rewolucja przemysłowa na ziemiach polskich: rozwój fabryk, kolei, miast (Łódź, Warszawa) i nowej klasy — mieszczaństwa oraz robotników. Pojawiły się też nowe problemy: nędza miejskiej biedoty, wyzysk, kwestia żydowska. Literatura realistyczna z uwagą przyglądała się tym przemianom.

Pozytywiści wierzyli, że naród można wzmocnić od podstaw: przez oświatę ludu (praca u podstaw), rozwój ekonomiczny współpracujących warstw (praca organiczna), emancypację kobiet i asymilację Żydów. Były to hasła równości, tolerancji i solidaryzmu społecznego — choć rzeczywistość, jak pokazał Prus w „Lalce", często im przeczyła.

Filozofia i światopogląd

Scjentyzm

Kult nauki jako jedynego źródła pewnej wiedzy. Tylko to, co da się zbadać i sprawdzić doświadczeniem, jest prawdziwe. Nauka ma rozwiązać problemy ludzkości.

Ewolucjonizm

Teoria Darwina i Spencera: świat i społeczeństwo rozwijają się stopniowo, drogą ewolucji. Postęp jest prawem natury i historii.

Utylitaryzm

Wartość rzeczy i czynów mierzy się ich użytecznością dla społeczeństwa. Sztuka i nauka mają służyć dobru ogółu, nie samym sobie.

Organicyzm

Społeczeństwo jest jak żywy organizm — wszystkie jego warstwy (komórki) muszą współpracować, by całość była zdrowa. Stąd idea pracy organicznej.

Praca u podstaw i praca organiczna

Dwa główne hasła: praca u podstaw to oświata i pomoc najuboższym warstwom; praca organiczna to rozwój gospodarczy oparty na współdziałaniu całego społeczeństwa.

Emancypacja i asymilacja

Postulaty równości: prawa i wykształcenie dla kobiet (emancypacja) oraz pełne włączenie Żydów do społeczeństwa (asymilacja). Hasła tolerancji i solidaryzmu.

Portret Karola Darwina — Karol Darwin — twórca teorii ewolucji, której scjentyzm i ewolucjonizm pozytywizmu zawdzięczają fundament. · fot. Laura Russell · Domena publiczna · Wikimedia Commons

Cechy literatury epoki

Realizm

Wierne, dokładne odtwarzanie rzeczywistości — prawdziwych ludzi, środowisk i problemów społecznych. Literatura jako „zwierciadło" życia.

Tendencyjność i dydaktyzm

Utwory głoszą tezę zgodną z programem epoki (np. zalety pracy, szkodliwość przesądów) — szczególnie we wczesnej powieści tendencyjnej.

Powieść jako główny gatunek

Epoka powieści realistycznej: obszernej, panoramicznej, z wszechwiedzącym narratorem i bohaterem na tle szerokiego obrazu społeczeństwa.

Problematyka społeczna

Literatura diagnozuje choroby społeczne: nędzę, krzywdę dziecka, wyzysk, uprzedzenia. Staje po stronie pokrzywdzonych.

Obiektywizm narracji

Narrator stara się być bezstronny i rzeczowy, oddając rzeczywistość bez romantycznej egzaltacji.

Nowela z wyrazistą puentą

Krótka forma o zwartej akcji i mocnym zakończeniu, często ukazująca pojedynczy, wstrząsający obraz krzywdy („Kamizelka", „Janko Muzykant").

Gatunki literackie

Gatunek	Charakterystyka	Przykłady
Powieść realistyczna Europa XIX w.	Obszerny utwór dający panoramę społeczeństwa, z wszechwiedzącym narratorem i wnikliwą obserwacją życia.	B. Prus „Lalka"; E. Orzeszkowa „Nad Niemnem"
Powieść tendencyjna pozytywizm	Wczesna powieść głosząca wprost tezę programu pozytywistycznego (praca, oświata, emancypacja).	E. Orzeszkowa „Marta"; B. Prus „Placówka"
Powieść historyczna Walter Scott	Powieść osadzona w przeszłości, pisana „ku pokrzepieniu serc" — dla podtrzymania ducha narodu.	H. Sienkiewicz „Trylogia", „Quo vadis"
Nowela Europa	Krótki utwór epicki o zwartej akcji i mocnej puencie, często ukazujący krzywdę społeczną.	B. Prus „Kamizelka"; H. Sienkiewicz „Janko Muzykant"; M. Konopnicka „Mendel Gdański"
Obrazek realizm	Krótka, scenkowa forma prozy ukazująca wycinek codziennego życia, zwłaszcza biedoty.	M. Konopnicka, obrazki nowelistyczne
Publicystyka pozytywizm	Artykuły, felietony i programy prasowe propagujące idee epoki — prasa jako trybuna pozytywizmu.	A. Świętochowski; „kroniki" B. Prusa

Gustave Courbet, Kamieniarze — Gustave Courbet, „Kamieniarze" — manifest realizmu: zwykła, ciężka praca jako godny temat sztuki.fot. Gustave Courbet · Domena publiczna · Wikimedia Commons

Ilja Riepin, Burłacy na Wołdze — Gustave Courbet, „Kamieniarze" — manifest realizmu: zwykła, ciężka praca jako godny temat sztuki.fot. Gustave Courbet · Domena publiczna · Wikimedia Commons

Najwięksi twórcy epoki

Bolesław Prus

1847–1912

Mistrz polskiej powieści realistycznej

Autor „Lalki" — najwybitniejszej polskiej powieści realistycznej — oraz „Faraona" i licznych nowel („Kamizelka", „Antek", „Katarynka"). Wnikliwy obserwator społeczeństwa i autor cotygodniowych „Kronik". Pseudonim Aleksandra Głowackiego.

Eliza Orzeszkowa

1841–1910

Pisarka zaangażowana społecznie

Autorka „Nad Niemnem" — epopei pracy i pamięci o powstaniu styczniowym — oraz powieści tendencyjnych („Marta") i noweli „Gloria victis". Orędowniczka emancypacji kobiet i tolerancji.

Henryk Sienkiewicz

1846–1916

Noblista, mistrz powieści historycznej

Autor „Trylogii" i „Quo vadis" (Nagroda Nobla 1905), pisanych „ku pokrzepieniu serc". Twórca poczytnych nowel o krzywdzie („Janko Muzykant", „Latarnik"). Najpopularniejszy polski pisarz swojej epoki.

Maria Konopnicka

1842–1910

Poetka i nowelistka krzywdy społecznej

Autorka nowel o losie biedoty i odrzuconych („Mendel Gdański", „Nasza szkapa") oraz poezji. Wrażliwa na krzywdę dziecka i niesprawiedliwość; napisała też „Rotę".

Najważniejsze dzieła

Lalka

Powieść realistyczna

Bolesław Prus

Panorama społeczeństwa trzech pokoleń idealistów. Dzieje Wokulskiego — człowieka rozdartego między romantyzmem a pozytywizmem.

Zobacz opracowanie →

Zbrodnia i kara

Powieść psychologiczna

Fiodor Dostojewski

Studium zbrodni i sumienia: Raskolnikow, jego teoria „jednostki wybitnej" oraz droga przez cierpienie do odkupienia.

Zobacz opracowanie →

Nad Niemnem

Powieść realistyczna

Eliza Orzeszkowa

Epopeja pracy i ziemi, ukryty hołd dla powstania styczniowego (mogiła w lesie) oraz obraz społeczeństwa po klęsce.

Zobacz opracowanie →

Nowele pozytywistyczne

Nowela

Prus, Sienkiewicz, Konopnicka

„Kamizelka", „Janko Muzykant", „Mendel Gdański" — krótkie, wstrząsające obrazy ludzkiej krzywdy i społecznej niesprawiedliwości.

Trylogia / Quo vadis

Powieść historyczna

Henryk Sienkiewicz

Powieści „ku pokrzepieniu serc" — barwna historia jako lekarstwo na narodowe przygnębienie. „Quo vadis" przyniosło Nobla.

Mikrokosmos / publicystyka

Publicystyka

Aleksander Świętochowski

Programowe artykuły („My i wy") ogłaszające hasła pozytywizmu warszawskiego: scjentyzm, pracę, utylitaryzm.

Portret Fiodora Dostojewskiego — Fiodor Dostojewski (portret Pierowa) — mistrz powieści psychologicznej, autor „Zbrodni i kary". · fot. Wasilij Pierow · Domena publiczna · Wikimedia Commons

Słownik pojęć epoki

Terminy, które warto znać na maturę i które najczęściej padają w zadaniach.

Pozytywizm: Epoka i filozofia (od A. Comte'a) uznająca za prawdziwą tylko wiedzę opartą na faktach, doświadczeniu i nauce.
Scjentyzm: Kult nauki jako jedynego źródła pewnej wiedzy i narzędzia rozwiązywania problemów ludzkości.
Ewolucjonizm: Pogląd (Darwin, Spencer), że świat i społeczeństwo rozwijają się stopniowo, drogą ewolucji.
Utylitaryzm: Zasada, według której wartość rzeczy i czynów mierzy się ich użytecznością dla ogółu.
Organicyzm: Pogląd, że społeczeństwo działa jak żywy organizm, którego warstwy muszą współpracować.
Praca u podstaw: Hasło pozytywizmu — szerzenie oświaty i niesienie pomocy najuboższym, najniższym warstwom społeczeństwa.
Praca organiczna: Rozwój gospodarczy oparty na współdziałaniu wszystkich warstw narodu jak organów jednego ciała.
Emancypacja kobiet: Postulat równości — prawa, wykształcenia i samodzielności dla kobiet.
Asymilacja Żydów: Idea pełnego włączenia ludności żydowskiej do społeczeństwa polskiego.
Realizm: Kierunek dążący do wiernego, dokładnego odtwarzania rzeczywistości w literaturze i sztuce.
Naturalizm: Skrajna odmiana realizmu (Zola) ukazująca człowieka zdeterminowanego przez biologię i środowisko.
Powieść tendencyjna: Utwór głoszący wprost tezę zgodną z programem ideowym epoki.
Tendencyjność: Podporządkowanie utworu z góry przyjętej tezie lub idei wychowawczej.
Nowela: Krótki utwór epicki o zwartej akcji i wyrazistej puencie.
„Ku pokrzepieniu serc": Cel powieści historycznych Sienkiewicza — podtrzymanie ducha narodu obrazami dawnej chwały.
Asnyk i Konopnicka: Główni poeci epoki, w której prymat miała proza — utrzymywali ciągłość liryki.

Jak rozpoznać pozytywizm w tekście?

✓W centrum stoją praca, nauka i rozsądek zamiast romantycznego porywu serca.
✓Świat ukazany jest realistycznie — prawdziwi ludzie, środowiska i problemy społeczne.
✓Pojawiają się hasła pracy u podstaw, pracy organicznej, emancypacji i tolerancji.
✓Bohaterowie to lekarze, inżynierowie, kupcy, społecznicy — ludzie czynu i nauki.
✓Utwór ma wymowę społeczną — diagnozuje krzywdę i poucza.
✓Główne gatunki to powieść i nowela; narrator jest rzeczowy i obiektywny.
✓Widać krytyczny stosunek do przesądów, zacofania i niesprawiedliwości.

Konteksty maturalne

Jak wykorzystać tę epokę jako kontekst w wypracowaniu i na maturze ustnej.

◆Romantyk czy pozytywista — Wokulski

Stanisław Wokulski z „Lalki" jest rozdarty między romantycznym uczuciem (miłość do Izabeli) a pozytywistycznym rozsądkiem (praca, nauka, gospodarka). To kluczowy kontekst do tematów o człowieku „z dwóch epok" i konflikcie wartości.

Co cytować: B. Prus „Lalka" (Wokulski); zestawienie romantyzm–pozytywizm

◆Praca jako wartość i sens życia

„Nad Niemnem" oraz program pracy u podstaw czynią z pracy najwyższą wartość — fundament godności i odrodzenia narodu. Kontekst do tematów o etosie pracy — z „Chłopami" i mitem pracy.

Co cytować: E. Orzeszkowa „Nad Niemnem"; praca u podstaw i organiczna

◆Krzywda społeczna i los pokrzywdzonych

Nowele pozytywistów („Kamizelka", „Janko Muzykant", „Mendel Gdański") ukazują krzywdę biedoty, dziecka i odrzuconych. Kontekst do tematów o niesprawiedliwości i współczuciu — z literaturą społeczną kolejnych epok.

Co cytować: Prus „Kamizelka"; Sienkiewicz „Janko Muzykant"; Konopnicka „Mendel Gdański"

◆Zbrodnia, sumienie i teoria jednostki wybitnej

Raskolnikow ze „Zbrodni i kary" zabija, by sprawdzić swą teorię „człowieka wybitnego" ponad prawem. Kontekst do tematów o granicach moralności i karze sumienia — z „Makbetem" i romantycznym indywidualizmem.

Co cytować: F. Dostojewski „Zbrodnia i kara" (Raskolnikow); kontekst „Makbet"

◆Nauka, postęp i wiara w rozum

Scjentyzm, ewolucjonizm i kult postępu to pozytywistyczna odpowiedź na romantyczny mistycyzm. Idealny kontekst do zestawienia epok i tematów o roli nauki — sięga aż do oświecenia.

Co cytować: scjentyzm, ewolucjonizm (Darwin); zestawienie z romantyzmem i oświeceniem

Najczęstsze pytania

Jakie są ramy czasowe pozytywizmu?+

Polski pozytywizm trwa od 1864 roku (po klęsce powstania styczniowego) do około 1890 roku, gdy nadchodzi Młoda Polska. W Europie myśl pozytywistyczna i realizm rozwijały się już od połowy XIX wieku.

Skąd pochodzi nazwa „pozytywizm"?+

Od filozofii Auguste'a Comte'a, który wiedzę „pozytywną" — opartą na faktach, doświadczeniu i nauce — przeciwstawiał spekulacji metafizycznej. Nazwa podkreśla kult trzeźwego, naukowego myślenia.

Co oznaczają hasła „praca u podstaw" i „praca organiczna"?+

Praca u podstaw to szerzenie oświaty i pomoc najuboższym warstwom. Praca organiczna to rozwój gospodarczy oparty na współdziałaniu wszystkich warstw narodu, traktowanego jak żywy organizm.

Kto jest najważniejszym twórcą polskiego pozytywizmu?+

Bolesław Prus — autor „Lalki", najwybitniejszej polskiej powieści realistycznej. Obok niego kluczowi są Eliza Orzeszkowa, Henryk Sienkiewicz (noblista) i Maria Konopnicka.

Jakie lektury z pozytywizmu są na maturze?+

Przede wszystkim „Lalka" Prusa, „Nad Niemnem" Orzeszkowej, nowele pozytywistów oraz „Zbrodnia i kara" Dostojewskiego jako przykład wielkiego realizmu europejskiego.