Współczesność

Współczesność to epoka, którą otworzyły dwa wielkie doświadczenia XX wieku: II wojna światowa z Holokaustem oraz totalitaryzm — nazistowski i komunistyczny. Po Auschwitz i Kołymie literatura musiała na nowo zapytać o człowieka, jego godność i granice zła. Powstały wstrząsające świadectwa obozów i łagrów (Borowski, Nałkowska, Herling-Grudziński), a polską poezję wyniosła na światowe wyżyny czwórka mistrzów: Miłosz, Szymborska, Herbert i Różewicz. Po roku 1989 nadeszła wolność i nowe pytania o tożsamość.

Wojna i okupacja unieważniły dawne systemy wartości. Tadeusz Różewicz pisał, że jest „ocalony", lecz „prowadzony na rzeź" — i że trzeba szukać nauczyciela, który „odpowie" sensowi słów „człowiek" i „miłość". Proza obozowa Borowskiego i „Medaliony" Nałkowskiej („Ludzie ludziom zgotowali ten los") stały się świadectwem, którego nie da się zapomnieć.

Po wojnie Polska znalazła się w bloku komunistycznym. Literatura rozdzieliła się na krajową (zmagającą się z cenzurą i socrealizmem) oraz emigracyjną (paryska „Kultura", Miłosz, Gombrowicz, Herling-Grudziński). Pisarze tacy jak Herbert i Mrożek demaskowali zniewolenie i absurd systemu. Przełom 1989 roku przyniósł wolność słowa, a kolejne pokolenia — od Szymborskiej po Olgę Tokarczuk (Nobel 2018) — wpisały polską literaturę w światowy obieg.

Ramy czasowe i geneza nazwy

Skąd nazwa „współczesność"?

Nazwa oznacza po prostu literaturę czasów nam współczesnych — tworzoną od wybuchu II wojny światowej aż po dzień dzisiejszy. W obrębie epoki wyróżnia się zwykle literaturę wojny i okupacji (1939–1945), literaturę powojenną i PRL-u (1945–1989) oraz literaturę najnowszą (po 1989). Ponieważ epoka wciąż trwa i nie ma jednego dominującego prądu, określa się ją mianem „współczesności" lub „literatury współczesnej".

Za początek współczesności przyjmuje się rok 1939 (wybuch II wojny światowej) lub 1945 (jej zakończenie). Epoka trwa do dziś. Jej historię wyznaczają wielkie cezury polityczne: koniec wojny (1945), okres stalinowski i odwilż (1956), bunt 1968, narodziny „Solidarności" (1980), stan wojenny (1981) oraz upadek komunizmu (1989).

1939–1945

Literatura wojny i okupacji

Poezja pokolenia Kolumbów (Baczyński), świadectwo zagłady i okupacyjnej traumy. Doświadczenie graniczne człowieka.

1945–1989

Literatura powojenna i PRL

Proza obozowa i łagrowa (Borowski, Herling-Grudziński), socrealizm i bunt przeciw niemu, wielka poezja (Miłosz, Herbert, Szymborska, Różewicz), groteska Mrożka.

1945–1989

Literatura emigracyjna

Niezależny obieg poza cenzurą: paryska „Kultura", Miłosz, Gombrowicz, Herling-Grudziński — sumienie wolnej literatury.

po 1989

Literatura najnowsza

Wolność słowa, postmodernizm, rozrachunek z PRL-em i nowe tożsamości; Olga Tokarczuk (Nobel 2018).

Oś czasu — kluczowe wydarzenia

1939
Wybuch II wojny światowej
1 września — początek wojny i współczesnej epoki literackiej.
1944
Powstanie warszawskie
Tragiczny zryw; ginie pokolenie Kolumbów, w tym poeta Krzysztof Kamil Baczyński.
1945
Koniec wojny i Holokaustu
Wyzwolenie obozów; literatura podejmuje świadectwo zagłady.
1946
Proza obozowa Borowskiego
„Pożegnanie z Marią" — beznamiętne świadectwo „człowieka zlagrowanego".
1947
„Medaliony" Nałkowskiej
„Ludzie ludziom zgotowali ten los" — dokument zbrodni.
1951
„Inny świat"
Herling-Grudziński daje świadectwo sowieckiego łagru.
1953
„Zniewolony umysł"
Miłosz analizuje uległość intelektualistów wobec komunizmu.
1957
Poezja Różewicza i Herberta
Nowy język poezji po Oświęcimiu; narodziny Pana Cogito (1974).
1965
„Tango" Mrożka
Groteskowy dramat o pustce wartości i mechanizmach władzy.
1980
„Solidarność"
Strajk w Stoczni Gdańskiej; Miłosz otrzymuje Nagrodę Nobla.
1989
Upadek komunizmu
Wolność słowa; koniec cenzury i literatury drugiego obiegu.
2018
Nobel dla Tokarczuk
Olga Tokarczuk otrzymuje literacką Nagrodę Nobla.

Tło historyczne

Ruiny Warszawy w 1945 roku — Warszawa w gruzach (1945) — skala zniszczeń wojennych, fundament doświadczenia całej epoki.fot. Polska Agencja Prasowa · Domena publiczna · Wikimedia Commons

II wojna światowa przyniosła niewyobrażalne cierpienie: okupację, Holokaust, obozy koncentracyjne i zagłady, powstania i zniszczenie miast — Warszawa legła w gruzach. To doświadczenie graniczne stało się fundamentem całej epoki: po Auschwitz nie można już było pisać tak jak dawniej.

Po 1945 roku Polska znalazła się w strefie wpływów ZSRR. Nastały lata komunizmu: terror stalinowski, socrealizm narzucony sztuce (1949–1955), cenzura i propaganda, których pomnikiem stał się warszawski Pałac Kultury i Nauki. Pisarze stawali przed wyborem: uległość, milczenie, emigracja albo opór. Część z nich tworzyła w drugim obiegu i na emigracji (paryska „Kultura").

Symbolem oporu stała się „Solidarność" — ruch zrodzony ze strajku w Stoczni Gdańskiej (1980). Po stanie wojennym (1981) i latach zmagań nadszedł przełom 1989 roku: upadek komunizmu, koniec cenzury i powrót pełnej wolności słowa. Współczesna literatura polska — z dwoma Noblami po 1980 roku (Miłosz, Szymborska) i trzecim w 2018 (Tokarczuk) — weszła do światowego kanonu.

Filozofia i światopogląd

Doświadczenie graniczne

Wojna, obóz i łagier postawiły człowieka w sytuacji granicznej, w której obnaża się jego prawdziwa natura. Literatura pyta, co zostaje z człowieczeństwa w świecie zbrodni.

Kryzys wartości po Auschwitz

Zagłada unieważniła dawne pojęcia dobra, kultury i postępu. Słowa „człowiek", „miłość", „sprawiedliwość" trzeba — jak pisał Różewicz — nauczyć się na nowo.

Egzystencjalizm

Filozofia Sartre'a i Camusa: świat jest absurdalny, a człowiek — skazany na wolność i odpowiedzialność. Mimo bezsensu trzeba działać godnie („Dżuma").

Sprzeciw wobec totalitaryzmu

Literatura demaskuje mechanizmy zniewolenia — propagandę, terror, „nowomowę". Herbert i Mrożek bronią godności jednostki i wierności prawdzie.

Etyka i wierność (Pan Cogito)

Herbert czyni z postawy moralnej najwyższą wartość: „Bądź wierny. Idź" — trwać przy prawdzie i godności nawet bez nadziei na zwycięstwo.

Postmodernizm i nowe tożsamości

Po 1989 roku literatura sięga po wielość głosów, ironię i grę z konwencją, podejmuje pamięć, tożsamość, kwestie kobiet i mniejszości.

Tory kolejowe prowadzące do obozu Auschwitz-Birkenau — Rampa kolejowa w Auschwitz-Birkenau — „inny świat" obozu, w którym załamuje się ludzka moralność. · fot. C. Puisney · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Cechy literatury epoki

Literatura świadectwa

Zadaniem pisarza staje się dać świadectwo — udokumentować zagładę i terror, ocalić pamięć ofiar (proza obozowa, „Medaliony", reportaż).

Beznamiętny, oszczędny język

Wobec ogromu zbrodni literatura rezygnuje z patosu na rzecz rzeczowej, chłodnej relacji (Borowski) — fakty mówią same za siebie.

Poezja po Oświęcimiu

Różewicz tworzy ascetyczny, „nagi" wiersz bez ozdób i rymów — odpowiedni do mówienia o świecie po katastrofie.

Ironia i groteska

Demaskowanie absurdu systemu i pustki wartości przez ironię, parodię i groteskę (Mrożek „Tango", Szymborska).

Intelektualizm i kultura

Herbert i Szymborska prowadzą dialog z mitem, historią i filozofią, szukając w nich miary dla współczesności.

Różnorodność i eksperyment

Epoka nie ma jednego stylu: od literatury faktu i reportażu (Kapuściński) po lingwizm (Białoszewski) i postmodernizm.

Gatunki literackie

Gatunek	Charakterystyka	Przykłady
Proza obozowa i łagrowa współczesność	Świadectwo doświadczenia obozów koncentracyjnych i sowieckich łagrów, oparte na faktach i autopsji.	T. Borowski „Pożegnanie z Marią"; G. Herling-Grudziński „Inny świat"
Literatura faktu / reportaż współczesność	Oparta na dokumencie i relacji świadków; łączy prawdę zdarzeń z literacką formą.	Z. Nałkowska „Medaliony"; H. Krall „Zdążyć przed Panem Bogiem"; R. Kapuściński
Liryka współczesna współczesność	Poezja po katastrofie — ascetyczna, ironiczna lub intelektualna, w dialogu z mitem i historią.	T. Różewicz „Ocalony"; Z. Herbert „Pan Cogito"; W. Szymborska
Powieść egzystencjalna (parabola) egzystencjalizm	Powieść-przypowieść o uniwersalnej wymowie, stawiająca pytania o sens, wolność i zło.	A. Camus „Dżuma"
Dramat groteskowy / teatr absurdu współczesność	Dramat ukazujący absurd istnienia i pustkę wartości przez groteskę i deformację.	S. Mrożek „Tango"; S. Beckett „Czekając na Godota"
Esej i proza emigracyjna współczesność	Refleksja nad historią, totalitaryzmem i kulturą, tworzona często poza cenzurą.	Cz. Miłosz „Zniewolony umysł"; „Dziennik" Gombrowicza

Powstanie warszawskie 1944 — Powstanie warszawskie (1944) — tragedia pokolenia Kolumbów, do którego należał Krzysztof Kamil Baczyński.fot. August Ahrens · Domena publiczna · Wikimedia Commons

Mur berliński — Powstanie warszawskie (1944) — tragedia pokolenia Kolumbów, do którego należał Krzysztof Kamil Baczyński.fot. August Ahrens · Domena publiczna · Wikimedia Commons

Najwięksi twórcy epoki

Czesław Miłosz

1911–2004

Poeta i eseista, noblista (1980)

Jeden z najwybitniejszych poetów XX wieku. Autor „Campo di Fiori", „Który skrzywdziłeś" oraz eseju „Zniewolony umysł" o uległości intelektualistów wobec komunizmu. Emigrant, sumienie epoki, laureat Nagrody Nobla (1980).

Wisława Szymborska

1923–2012

Poetka, noblistka (1996)

Mistrzyni ironii, precyzji i intelektualnego dystansu. W wierszach („Nic dwa razy", „Kot w pustym mieszkaniu") z pozornie prostych obserwacji wydobywa głębokie prawdy o istnieniu. Nagroda Nobla (1996).

Zbigniew Herbert

1924–1998

Poeta etyki i kultury

Twórca Pana Cogito — bohatera, który w „Przesłaniu" wzywa do wierności i godności mimo klęski („Bądź wierny. Idź"). Prowadził dialog z mitem i historią; symbol moralnego oporu wobec totalitaryzmu.

Tadeusz Różewicz

1921–2014

Poeta i dramaturg po Oświęcimiu

Twórca „nagiego" wiersza — ascetycznego, bez rymów i ozdób. W „Ocalonym" pyta o sens słów po doświadczeniu zagłady. Autor dramatu „Kartoteka". Jeden z najważniejszych głosów epoki.

Najważniejsze dzieła

Dżuma

Powieść-parabola

Albert Camus

Parabola o zarazie jako symbolu zła i totalitaryzmu. Doktor Rieux uosabia postawę godnej walki mimo absurdu i klęski.

Zobacz opracowanie →

Inny świat

Proza łagrowa

Gustaw Herling-Grudziński

Świadectwo sowieckiego łagru — studium tego, jak system odczłowiecza, i pytanie o granice człowieczeństwa.

Zobacz opracowanie →

Medaliony

Literatura faktu

Zofia Nałkowska

Zbiór opowieści-świadectw zagłady, opatrzony mottem „Ludzie ludziom zgotowali ten los". Beznamiętny dokument zbrodni.

Zobacz opracowanie →

Tango

Dramat groteskowy

Sławomir Mrożek

Groteska o pustce wartości i mechanizmach władzy: w świecie bez norm zwycięża prymitywna siła (Edek).

Zobacz opracowanie →

Zdążyć przed Panem Bogiem

Reportaż

Hanna Krall

Rozmowa z Markiem Edelmanem o powstaniu w getcie warszawskim — o godnej śmierci i pamięci o Zagładzie.

Zobacz opracowanie →

Poezja: Ocalony, Pan Cogito

Liryka

Różewicz, Herbert, Szymborska, Miłosz

Wielka poezja współczesna: ocalanie sensu słów po wojnie, etyka wierności i ironiczny namysł nad istnieniem.

Pałac Kultury i Nauki w Warszawie — „dar Stalina" i pomnik komunistycznej epoki, z którą zmagała się literatura. · fot. Marcin Białek · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Słownik pojęć epoki

Terminy, które warto znać na maturę i które najczęściej padają w zadaniach.

Współczesność: Epoka literacka od 1939 roku do dziś; literatura czasów nam współczesnych.
Literatura świadectwa: Utwory dające świadectwo wojny, Holokaustu i terroru, oparte na faktach i autopsji.
Proza obozowa: Proza opisująca doświadczenie obozów koncentracyjnych (Borowski).
Proza łagrowa: Proza dokumentująca sowieckie obozy pracy — łagry (Herling-Grudziński „Inny świat").
Człowiek zlagrowany: Wytworzony przez obóz typ człowieka zredukowanego do walki o przetrwanie, pozbawionego odruchów moralnych.
Pokolenie Kolumbów: Pokolenie urodzone ok. 1920 roku, którego młodość przypadła na wojnę (K.K. Baczyński).
Egzystencjalizm: Filozofia (Sartre, Camus) o absurdzie świata oraz wolności i odpowiedzialności człowieka.
Absurd: Rozdźwięk między ludzkim pragnieniem sensu a milczeniem świata; kluczowe pojęcie Camusa.
Totalitaryzm: System całkowitej kontroli państwa nad człowiekiem (nazizm, komunizm) — główny przeciwnik literatury epoki.
Socrealizm: Narzucona doktryna sztuki PRL (1949–1955), służąca propagandzie komunizmu.
Nowomowa: Zafałszowany język propagandy totalitarnej, manipulujący znaczeniami (Orwell).
Drugi obieg: Niezależny, podziemny obieg wydawniczy poza cenzurą PRL.
Pan Cogito: Bohater poezji Herberta — uosobienie postawy etycznej, wierności i godności.
Turpizm: Wprowadzanie do poezji brzydoty, kalectwa i rozkładu jako środka wyrazu (Grochowiak).
Teatr absurdu: Nurt dramatu ukazujący bezsens istnienia i niemożność porozumienia (Beckett, Mrożek).
Postmodernizm: Nurt kultury po 1989 r. ceniący wielość głosów, ironię i grę z konwencją.

Jak rozpoznać współczesność w tekście?

✓W centrum stoi doświadczenie wojny, Holokaustu lub totalitaryzmu.
✓Literatura daje świadectwo — dokumentuje zbrodnię i ocala pamięć.
✓Język bywa oszczędny, beznamiętny lub „nagi" (Borowski, Różewicz).
✓Pojawiają się pytania egzystencjalne o sens, wolność i godność (Camus, Herbert).
✓Obecny jest sprzeciw wobec zniewolenia i demaskowanie absurdu systemu (Mrożek).
✓Poezja prowadzi dialog z mitem, historią i kulturą (Herbert, Szymborska).
✓Po 1989 roku dominuje różnorodność, ironia i nowe tożsamości (postmodernizm).

Konteksty maturalne

Jak wykorzystać tę epokę jako kontekst w wypracowaniu i na maturze ustnej.

◆Człowiek w sytuacji granicznej (obóz, łagier)

Proza Borowskiego, „Inny świat" Herlinga i „Medaliony" Nałkowskiej pokazują, co zostaje z człowieczeństwa w świecie obozu. Kluczowy kontekst do tematów o godności, złu i granicach człowieka — z „Dżumą" i poezją Różewicza.

Co cytować: Borowski; Herling-Grudziński „Inny świat"; Nałkowska „Medaliony"

◆Postawa wobec zła i absurdu — „Dżuma"

Doktor Rieux z „Dżumy" Camusa wybiera godną walkę z zarazą-złem mimo świadomości klęski. Egzystencjalny kontekst do tematów o odpowiedzialności i sensie działania — z etyką Pana Cogito.

Co cytować: A. Camus „Dżuma" (Rieux); egzystencjalizm; Herbert „Pan Cogito"

◆Etyka wierności i godności — Herbert

„Przesłanie Pana Cogito" wzywa: „Bądź wierny. Idź" — trwać przy prawdzie i godności nawet bez nadziei na nagrodę. Kontekst do tematów o postawie moralnej i oporze wobec totalitaryzmu — z „Antygoną".

Co cytować: Z. Herbert „Przesłanie Pana Cogito"; „Antygona"

◆Ocalanie sensu słów po katastrofie — Różewicz

W „Ocalonym" Różewicz pokazuje człowieka, dla którego po wojnie słowa „człowiek" i „miłość" straciły znaczenie i wymagają odbudowy. Kontekst do tematów o kryzysie wartości i roli języka.

Co cytować: T. Różewicz „Ocalony"; poezja po Oświęcimiu

◆Pamięć o Zagładzie i godna śmierć

„Zdążyć przed Panem Bogiem" i „Campo di Fiori" Miłosza podejmują pamięć o Holokauście i obojętność świata wobec ofiar. Kontekst do tematów o pamięci, świadectwie i odpowiedzialności.

Co cytować: H. Krall „Zdążyć przed Panem Bogiem"; Cz. Miłosz „Campo di Fiori"

Najczęstsze pytania

Jakie są ramy czasowe współczesności?+

Współczesność zaczyna się w 1939 roku (wybuch II wojny światowej) lub 1945 (jej koniec) i trwa do dziś. Dzieli się na literaturę wojny i okupacji, literaturę PRL-u oraz literaturę najnowszą (po 1989).

Czym jest literatura świadectwa?+

To utwory dające świadectwo wojny, Holokaustu i terroru, oparte na faktach i własnym doświadczeniu autora — jak proza obozowa Borowskiego, „Medaliony" Nałkowskiej czy „Inny świat" Herlinga-Grudzińskiego.

Którzy polscy pisarze współcześni dostali Nagrodę Nobla?+

Czesław Miłosz (1980), Wisława Szymborska (1996) i Olga Tokarczuk (2018). Świadczy to o światowej randze polskiej literatury współczesnej.

Co to jest egzystencjalizm?+

To filozofia (Sartre, Camus) głosząca, że świat jest absurdalny, a człowiek skazany na wolność i odpowiedzialność. Mimo bezsensu należy działać godnie — jak doktor Rieux w „Dżumie".

Jakie lektury ze współczesności są na maturze?+

Między innymi „Dżuma" Camusa, „Inny świat" Herlinga-Grudzińskiego, „Medaliony" Nałkowskiej, „Tango" Mrożka, „Zdążyć przed Panem Bogiem" Krall oraz poezja Miłosza, Szymborskiej, Herberta i Różewicza.