Komizm w „Zemście”

„Zemsta” Aleksandra Fredry to arcydzieło komedii, a jej największą siłą jest wszechobecny, wielowarstwowy i mistrzowski komizm. Fredro po mistrzowsku posługuje się wszystkimi rodzajami humoru — komizmem postaci, słownym i sytuacyjnym — budując utwór, który bawi kolejne pokolenia czytelników od niemal dwustu lat. Analiza źródeł komizmu w „Zemście” pozwala docenić kunszt Fredry jako komediopisarza oraz zrozumieć, dlaczego jego cytaty i postacie na stałe weszły do polskiej kultury. Poniżej omówione zostały trzy główne rodzaje komizmu obecne w utworze — komizm postaci, komizm słowny oraz komizm sytuacyjny — wraz z przykładami z tekstu.

Komizm postaci

Podstawą humoru w „Zemście” jest komizm postaci — bohaterowie śmieszą swoimi wyrazistymi, przerysowanymi charakterami. „Zemsta” to klasyczna komedia charakterów, w której niemal każda postać jest wyrazistym ucieleśnieniem określonej wady lub dominującej cechy. Porywczy, wybuchowy Cześnik śmieszy swoją nieokiełznaną gwałtownością i nieustanną skłonnością do awantur. Obłudny, wyrachowany Rejent bawi z kolei rażącą rozbieżnością między słodką, pobożną powierzchownością a swoimi podłymi, cynicznymi czynami. Największym i najbardziej niewyczerpanym źródłem komizmu postaci jest jednak Papkin — samochwał i tchórz zarazem, którego wielkie, buńczuczne słowa nigdy nie mają najmniejszego pokrycia w czynach. Zderzenie tych wyrazistych charakterów, zwłaszcza kontrast między ognistym Cześnikiem a chłodnym Rejentem, napędza akcję i nieustannie wywołuje śmiech. Warto podkreślić, że komizm postaci u Fredry opiera się na przerysowaniu — każda z postaci jest nieco karykaturalna, jej dominująca cecha zostaje wyolbrzymiona tak, by budziła śmiech. Cześnik nie jest po prostu porywczy — jest porywczy do granic absurdu; Rejent nie jest po prostu obłudny — jego obłuda przekracza wszelkie miary. To wyolbrzymienie, typowe dla komedii, sprawia, że bohaterowie stają się typami komicznymi, w których widz z łatwością rozpoznaje uniwersalne ludzkie wady. Jednocześnie Fredro dba, by postacie nie były płaskie: mimo komicznego przerysowania zachowują one prawdę psychologiczną, przez co śmiech, jaki budzą, jest ciepły i ludzki.

Komizm słowny

Drugim ważnym rodzajem humoru jest komizm słowny, wynikający z samego języka bohaterów. Fredro po mistrzowsku indywidualizuje mowę każdej postaci, czyniąc z niej źródło śmiechu. Cześnik ma swoje nałogowe „Mocium panie”, które wtrąca bez ustanku, oraz charakterystyczne, powtarzane w chwilach bezsilnej złości wykrzyknienie:

Co, co, co, co!

To urwane, powtórzone czterokrotnie „Co” doskonale oddaje wściekłość i zdumienie Cześnika, gdy dowiaduje się o zdradzie Podstoliny — a zarazem bawi swoją ekspresyjnością. Osobnym źródłem komizmu słownego są makaronizmy, czyli wtręty łacińskie, typowe dla mowy dawnej szlachty. Gdy Cześnik grozi mu strzelbą, Rejent czmycha od okna, kwitując ucieczkę żartobliwym zwrotem:

Ha, ha! fugas chrustas.

„Fugas chrustas” to komiczny, makaroniczny zwrot oznaczający tyle co „w nogi”, „uciekać”. Takie łacińsko-polskie hybrydy, obok innych powiedzeń (Papkinowe „Beatus, qui tenet”, Rejentowe „Nemo sapiens, nisi patiens”), budują komizm językowy utworu i zarazem charakteryzują sarmacki świat bohaterów. Język „Zemsty” jest przy tym niezwykle żywy, dowcipny i celny — wiele zwrotów z komedii („Nie masz zgody”, „Mocium panie”) weszło na trwałe do polszczyzny. Komizm słowny wynika też z kontrastu stylów, jakimi posługują się bohaterowie. Napuszona, przeładowana komplementami i cudzoziemskimi ozdobnikami mowa Papkina brzmi śmiesznie na tle rubasznej dosadności Cześnika. Z kolei słodka, obłudna frazeologia Rejenta komicznie kłóci się z jego podłymi zamiarami. Fredro bawi się także rytmem i rymem — cała komedia napisana jest wierszem (ośmiozgłoskowcem), a zaskakujące, dowcipne rymy same w sobie stanowią źródło humoru. Ta wirtuozeria językowa sprawia, że „Zemsta” zachwyca nie tylko treścią, ale i formą.

Komizm sytuacyjny

Trzecim rodzajem humoru jest komizm sytuacyjny, wynikający z zabawnych zdarzeń, nieporozumień i zbiegów okoliczności. „Zemsta” obfituje w takie sceny. Do najsłynniejszych należy scena zalotów Papkina do Klary, która — bawiąc się jego kosztem — żąda od niego sprowadzenia żywego krokodyla. Reakcja przerażonego samochwała jest kwintesencją komizmu sytuacyjnego:

Krrrokodyla!

Rzekomy pogromca wrogów, który przed chwilą przechwalał się niezliczonymi bojami, zostaje kompletnie zbity z tropu przez zwykły kaprys młodej panny, a jego bezradna konsternacja rozśmiesza widza do łez. Podobnie komiczne są inne sceny: dyktowanie listu przez Cześnika, w którym marszałek Dyndalski wiernie zapisuje nawet nałogowe „mocium panie”, a jego niezdarne pismo doprowadza pana do furii; scena rzekomego otrucia Papkina, który w panice pisze testament; czy wreszcie scena bójki o graniczny mur, w której tchórzliwy Papkin, zamiast walczyć, chowa się za rogiem domu. Wszystkie te zdarzenia budują nieustanne napięcie komiczne i sprawiają, że akcja komedii toczy się wartko i barwnie. Komizm sytuacyjny często opiera się na ironii — bohaterowie działają w oparciu o fałszywe przekonania, a widz, który wie więcej niż oni, bawi się ich nieświadomością. Najlepszym przykładem jest główna intryga: Cześnik, chcąc zemścić się na Rejencie, żeni jego syna z Klarą — nie wiedząc, że tym samym spełnia najskrytsze marzenie zakochanych. „Zemsta doskonała” obraca się więc w akt powszechnego szczęścia, co jest szczytem komicznej ironii. Podobnie Papkin, przekonany o rychłej śmierci od trucizny, w rzeczywistości jest zupełnie zdrowy — cała jego rozpacz okazuje się bezpodstawna. Fredro po mistrzowsku wykorzystuje tę różnicę między tym, co bohaterowie sądzą, a tym, co wie widz.

Komizm w służbie charakterystyki

Warto zauważyć, że u Fredry różne rodzaje komizmu przenikają się i wzajemnie wzmacniają. Powiedzonka bohaterów są jednocześnie źródłem komizmu słownego i narzędziem charakterystyki. Doskonałym przykładem jest obłudny refren Rejenta, którym kwituje każdą, nawet najbardziej niecną sytuację:

Niech się dzieje wola nieba,
Z nią się zawsze zgadzać trzeba.

Powtarzalność tego zwrotu jest źródłem komizmu, a zarazem obnaża hipokryzję bohatera — za każdym pobożnym „Niech się dzieje wola nieba” kryje się kolejna podłość. Komizm słowny łączy się tu więc z komizmem postaci i pełni funkcję satyryczną. To pokazuje mistrzostwo Fredry: humor nigdy nie jest u niego celem samym w sobie, lecz służy charakterystyce bohaterów i wydobyciu ich śmiesznych wad. Podobną funkcję pełni Cześnikowe „Mocium panie” — to nie tylko zabawny nawyk językowy, ale i znak jego gwałtownego, niecierpliwego temperamentu, którym przerywa i podkreśla własne wypowiedzi. W ten sposób jedno powtarzane słowo staje się skrótowym portretem całej postaci. Fredro dowodzi tym, że w dobrej komedii forma i treść, humor i charakterystyka, są ze sobą nierozerwalnie splecione — każdy komiczny efekt niesie zarazem informację o bohaterze i o świecie przedstawionym.

Funkcje komizmu

Komizm w „Zemście” pełni dwie główne funkcje. Po pierwsze, rozrywkową — Fredro chce przede wszystkim bawić widza, i cel ten osiąga znakomicie. Po drugie jednak, komizm ma wymiar satyryczny: ośmieszając wady bohaterów, Fredro obnaża ludzkie przywary — porywczość, obłudę, próżność, tchórzostwo, chciwość i pieniactwo. Satyra ta jest jednak łagodna, wyrozumiała, pozbawiona okrucieństwa. Fredro śmieje się z ludzi, ale ich nie potępia — nawet obłudny Rejent nie jest postacią budzącą grozę, a jego intrygi kończą się dobrze dla wszystkich. Ta pogoda ducha jest charakterystyczna dla całej twórczości komediowej Fredry. Warto zauważyć, że motto komedii — „Nie masz nic tak złego, żeby się na dobre nie przydało” — zapowiada właśnie taki, pogodny wydźwięk utworu. Nawet zła zwada sąsiadów obraca się ostatecznie ku dobremu, prowadząc do połączenia zakochanych i zgody zwaśnionych domów. Satyryczny komizm Fredry nie ma więc na celu piętnowania czy potępiania, lecz raczej życzliwe wyśmianie ludzkich słabości i pokazanie, że nawet z konfliktu może zrodzić się szczęśliwe zakończenie. To optymistyczne przesłanie odróżnia komedię Fredry od satyry gorzkiej czy oskarżycielskiej.

Znaczenie komizmu w utworze

Wielowarstwowy komizm czyni „Zemstę” arcydziełem gatunku i jednym z najważniejszych utworów w historii polskiej komedii. Fredro dowodzi w niej, że humor może wynikać z wielu źródeł jednocześnie — z charakterów, z języka i z sytuacji — a ich umiejętne połączenie daje efekt niezrównany. Dla maturzysty „Zemsta” jest znakomitym materiałem do omówienia rodzajów komizmu oraz komedii jako gatunku. Warto pamiętać o trzech głównych typach humoru: komizmie postaci (wyraziste charaktery), słownym (język, powiedzonka, makaronizmy) i sytuacyjnym (zabawne zdarzenia i nieporozumienia) — wszystkie one współtworzą niepowtarzalny efekt komiczny utworu. Znajomość tych rodzajów komizmu i umiejętność wskazania ich przykładów w tekście to podstawa maturalnej analizy „Zemsty” jako komedii. Warto też umieć powiązać komizm z funkcją satyryczną utworu oraz z jego przynależnością gatunkową — „Zemsta” jest bowiem klasycznym przykładem komedii charakterów, w której to właśnie wyraziste, komiczne osobowości bohaterów stanowią główne źródło humoru i motor akcji.

Podsumowanie

Komizm w „Zemście” jest wielowarstwowy i mistrzowsko skonstruowany — Fredro łączy komizm postaci, słowny i sytuacyjny, tworząc komedię, która bawi i zarazem celnie obnaża ludzkie wady. Barwne charaktery, żywy i dowcipny język pełen powiedzonek oraz zabawne sceny składają się na niepowtarzalny humor utworu. Ten komizm, łagodny i pogodny, a zarazem satyryczny, sprawia, że „Zemsta” pozostaje najsłynniejszą polską komedią — dziełem, które po niemal dwustu latach wciąż śmieszy i zachwyca kunsztem. Fredro udowodnił nią, że komedia może być zarazem lekka i głęboka, zabawna i mądra — że przez śmiech można powiedzieć o ludziach więcej niż niejednym poważnym traktatem. To właśnie ta umiejętność łączenia rozrywki z celną obserwacją ludzkiej natury zapewniła „Zemście” trwałe miejsce wśród najważniejszych dzieł polskiej literatury i niesłabnącą popularność na scenach teatralnych.

Chcesz sprawdzić znajomość „Zemsty” przed maturą? Przećwicz zadania maturalne z tej lektury na stronie matury-online.pl/zadania/polski/zemsta.