Ferdydurke

„Ferdydurke” Witolda Gombrowicza, wydana w 1937 roku, to jedna z najważniejszych i najbardziej nowatorskich powieści polskiego dwudziestolecia międzywojennego. Już sam tytuł — słowo, które nic nie znaczy — zapowiada przewrotny, groteskowy charakter dzieła. Powieść opowiada o trzydziestoletnim Józiu, którego nauczyciel Pimko niespodziewanie „upupia”, to znaczy z dorosłego człowieka czyni z powrotem ucznia i zamyka w gimnazjum. Ten absurdalny punkt wyjścia uruchamia pełną komizmu i niepokoju podróż bohatera przez trzy środowiska: szkołę, nowoczesny dom mieszczański Młodziaków i tradycyjny dwór ziemiański w Bolimowie. Każde z nich okazuje się więzieniem narzucanych ról i konwencji.

Sercem powieści jest filozoficzna koncepcja Formy. Gombrowicz głosi, że człowiek nigdy nie jest sobą — zawsze jest tworzony przez innych ludzi, przez ich spojrzenia, oczekiwania i konwenanse, które „przyprawiają mu gębę”. Pojęcia „gęby”, „pupy” i „łydki” stają się znakami tego zniewolenia: gęba to maska narzucana przez otoczenie, pupa to symbol infantylizacji, a łydka — nowoczesnego kultu młodości i ciała. Bohater bezskutecznie próbuje wymknąć się Formie, lecz każda ucieczka prowadzi tylko do przyjęcia kolejnej. Gombrowicz pyta przez to o granice ludzkiej autentyczności i o to, czy w ogóle możliwe jest bycie sobą poza zniekształcającymi nas relacjami z innymi.

Dla matury „Ferdydurke” jest wzorcowym przykładem awangardowej, groteskowej prozy, łamiącej konwencje tradycyjnej powieści. Gombrowicz posługuje się parodią, absurdem, karykaturą i deformacją, a tok narracji przerywa filozoficznymi dygresjami (jak słynne przedmowy o Filidorze i Filibercie). Słynne sceny — lekcja polskiego z okrzykiem, że „wielkim poetą był”, pojedynek na miny między Miętusem a Syfonem czy kompromitacja nowoczesnej rodziny Młodziaków — stały się klasycznymi obrazami zniewolenia przez Formę. Powieść pozwala omówić problem niedojrzałości i dojrzałości, krytykę szkoły i wychowania, konflikt nowoczesności z tradycją oraz uniwersalne pytanie o tożsamość człowieka w świecie konwencji.