Charakterystyka Cześnika Raptusiewicza
Spis treści (7)
Cześnik Maciej Raptusiewicz to jeden z dwóch głównych bohaterów „Zemsty” Aleksandra Fredry i jedna z najbarwniejszych postaci polskiej komedii. Porywczy, gwałtowny, hałaśliwy szlachcic starej daty, który toczy zaciekłą wojnę ze swoim sąsiadem, obłudnym Rejentem Milczkiem. Już samo jego nazwisko — Raptusiewicz (od „raptus”, czyli człowiek porywczy) — charakteryzuje bohatera. Cześnik jest przykładem komedii charakterów: cała akcja utworu wynika ze zderzenia jego wybuchowego temperamentu z chłodną przebiegłością Rejenta. Analiza tej postaci pozwala zrozumieć zarówno źródła komizmu utworu, jak i Fredrowski, pełen humoru portret dawnej polskiej szlachty.
Pozycja i pochodzenie
Cześnik to niemłody już szlachcic, były konfederata barski, dumny ze swojej przeszłości wojennej i rodowej szabli. Nosi tytuł cześnika — dawny urząd staropolski, dziś już tylko honorowy. Jest opiekunem i krewnym młodej Klary, swojej synowicy (bratanicy), a także zarządcą części zamku, który dzieli z Rejentem. Jako typowy przedstawiciel szlacheckiej tradycji ceni honor, gościnność i dawne obyczaje. Rozważa wygodne małżeństwo z bogatą wdową Podstoliną, kierując się w dużej mierze rachunkiem majątkowym („Trzy folwarki!”). Cześnik reprezentuje sarmacki, staropolski model szlachcica — z jego zaletami i wadami, z barwnością i gwałtownością zarazem. Warto zauważyć, że jest to postać osadzona w konkretnych realiach obyczajowych dawnej Polski. Cześnik żyje przeszłością — wspomnieniami konfederacji barskiej, dumny ze swoich szabli („Pani Barska”, demeszka) i rycerskich czynów. Ten kult dawnych czasów, przywiązanie do tradycji i honoru, ale też pewna życiowa bezradność wobec nowych, sprytniejszych metod działania (jakie reprezentuje Rejent-prawnik), czynią z niego reprezentanta odchodzącego świata szlacheckiej Polski.
Temperament i język — „Mocium panie”
Najbardziej rozpoznawalną cechą Cześnika jest jego temperament — porywczość, gwałtowność, skłonność do wybuchów gniewu. Reaguje natychmiast, bez namysłu i zastanowienia, często gwałtownym krzykiem i groźbą. Jego stany emocjonalne doskonale oddaje słynne, powtarzane w chwilach bezsilnej złości „Co, co, co, co!”. Charakterystyczny jest też jego język — pełen wtrąceń, zwłaszcza nałogowego „Mocium panie” (skrót od „mości panie”), które stało się jego znakiem rozpoznawczym i jednym z najsłynniejszych powiedzeń w polskiej literaturze. Ten indywidualny sposób mówienia jest ważnym środkiem charakterystyki i źródłem komizmu. Język Cześnika jest żywy, obrazowy, pełen wykrzyknień, rozkazów i barwnych porównań — odzwierciedla jego wybuchowy, impulsywny charakter. Fredro po mistrzowsku indywidualizuje mowę swoich bohaterów: podczas gdy Cześnik mówi głośno, gwałtownie i wprost, Rejent posługuje się słodką, obłudną frazeologią. To przeciwstawienie języków jest jednym z najważniejszych chwytów charakterystyki pośredniej w komedii — o bohaterze dowiadujemy się nie z opisu, lecz z tego, jak i co mówi.
Nienawiść do Rejenta
Osią charakterystyki Cześnika jest jego zażarta wrogość wobec sąsiada. Gdy Wacław proponuje pojednanie, Cześnik reaguje słynną, kategoryczną odmową:
Ja z nim w zgodzie? — Mocium panie,
Wprzódy słońce w miejscu stanie!
Wprzódy w morzu wyschnie woda,
Nim tu u nas będzie zgoda!
Ta wypowiedź obrazuje bezkompromisowość i gwałtowność Cześnika. Zgoda z Rejentem wydaje mu się równie niemożliwa jak zatrzymanie słońca czy wyschnięcie morza — sięga po hiperbolę, by wyrazić ogrom swojej niechęci. Warto zauważyć, że wrogość ta ma podłoże w kontraście charakterów: otwarty, choć porywczy Cześnik nie znosi obłudy Rejenta, który „wszystkim nisko się kłania”, a „z diabłem w duszy” knuje. Konflikt sąsiadów, rozpalony błahym sporem o graniczny mur, jest napędem całej akcji komedii. Cześnik jest w tym konflikcie stroną szczerą, choć porywczą — nie ukrywa swojej niechęci, działa jawnie, głośno, wprost. Jego gniew wybucha natychmiast i równie szybko gaśnie. Ta otwartość, choć bywa źródłem kłopotów, jest zarazem świadectwem jego prostolinijności. W przeciwieństwie do Rejenta, który knuje w ukryciu i uderza podstępnie, Cześnik walczy z podniesioną przyłbicą — i właśnie dlatego, mimo wad, budzi sympatię czytelnika.
Pomysłowość w zemście
Mimo porywczości Cześnik potrafi być przebiegły. Gdy Rejent odbiera mu narzeczoną (Podstolinę) dla swojego syna, Cześnik obmyśla sprytną zemstę — schwytać Wacława i ożenić go z Klarą, by pokrzyżować plany sąsiada:
Bylem syna dostał w siatkę,
Mam dla niego dobrą klatkę;
Cześnik nie wie jednak, że tym samym spełnia najskrytsze marzenie zakochanych — Wacław i Klara od dawna kochają się i gorąco pragną ślubu. To jeden z głównych chwytów komediowych: zemsta obraca się w dobro, a knowania bohatera przynoszą skutek odwrotny do zamierzonego. Cześnik działa tu z rozmachem i satysfakcją, dowodząc, że jego gwałtowność idzie w parze z pewną życiową zaradnością. Z triumfem obwieszcza Rejentowi, że zatrzymał jego syna, „by mu sprawić tu wesele” z Klarą, i podsumowuje swą zemstę dosadnym powiedzeniem:
Masz więc byka za indyka.
Powiedzenie „masz więc byka za indyka” (czyli: odpłacam ci pięknym za nadobne) doskonale oddaje satysfakcję Cześnika z udanej zemsty. Ironia sytuacji polega na tym, że jego „zemsta doskonała” jest w istocie aktem, który godzi wszystkich i przynosi zakochanym upragnione szczęście. Cześnik, sądząc, że dotkliwie ukarał wroga, w rzeczywistości staje się sprawcą powszechnego pojednania — co jest istotą komediowej wymowy utworu.
Dobre serce i zdolność do zgody
Pod maską gwałtownego zawadiaki kryje się jednak człowiek o dobrym sercu. Cześnik szczerze kocha swoją synowicę i pragnie jej szczęścia, a jego gniew, choć bardzo głośny i gwałtowny, jest zwykle krótkotrwały i pozbawiony prawdziwej złośliwości — w wyraźnym przeciwieństwie do wyrachowanego, zimnego okrucieństwa Rejenta. Najlepiej świadczy o tym finał komedii. Gdy okazuje się, że młodzi są szczęśliwi, a intryga zakończyła się dobrze, Cześnik potrafi przełamać wieloletnią nienawiść i wyciągnąć rękę do wroga:
Mocium panie, z nami zgoda.
Te słowa, wieńczące komedię, ukazują pełnię charakteru Cześnika. Ten sam człowiek, który jeszcze niedawno z całą mocą przysięgał, że zgoda z Rejentem jest zupełnie niemożliwa, ostatecznie sam podaje wrogowi rękę. Dowodzi to, że jego wrogość była bardziej kwestią temperamentu niż głębokiej nienawiści, a w gruncie rzeczy Cześnik jest zdolny do pojednania i wielkoduszności. Wcześniej, w scenie z Wacławem, wielokrotnie okazuje też szacunek dla praw gościnności („włos mu z głowy spaść nie może”), co świadczy o jego przywiązaniu do szlacheckiego kodeksu honorowego. Nawet w kulminacyjnej scenie spotkania z Rejentem, gdy obaj chwytają za szable, Cześnik powstrzymuje rękę, bo wróg jest gościem pod jego dachem — honor okazuje się dla niego silniejszy niż żądza odwetu. Ta scena dobitnie pokazuje, że gwałtowność Cześnika ma swoje granice, wyznaczone przez głęboko zakorzenione zasady moralne. Jego dobroduszność i zdolność do wybaczenia sprawiają, że komedia może zakończyć się pogodnym, budującym akcentem zgody.
Znaczenie postaci
Cześnik Raptusiewicz to mistrzowsko skonstruowana postać komiczna, będąca portretem staropolskiego, sarmackiego szlachcica. Fredro połączył w nim wady (porywczość, gwałtowność, skłonność do awantur) z zaletami (szczerość, honor, dobre serce, przywiązanie do tradycji). Wraz z Rejentem tworzy niezapomniany komediowy duet oparty na wyrazistym kontraście: żywiołowy, otwarty Cześnik kontra chłodny, obłudny i wyrachowany Rejent — ogień i woda. To właśnie zderzenie tych dwóch charakterów jest sercem „Zemsty” jako komedii charakterów. Dla maturzysty Cześnik jest znakomitym przykładem bohatera komediowego oraz literackiego portretu polskiej szlachty — z jej barwnością, temperamentem i przywarami. Warto podkreślić, że Fredro nie tworzy karykatury jednowymiarowej: Cześnik jest postacią pełną, o wyrazistych wadach, ale i niewątpliwych zaletach, przez co budzi zarazem śmiech i sympatię. To właśnie ta pełnia i prawda psychologiczna, połączone z mistrzowskim komizmem, sprawiają, że postać ta uchodzi za jedną z najlepszych kreacji charakterologicznych w dziejach polskiej komedii. Cześnika warto też zestawiać z Rejentem jako dwa przeciwstawne typy szlacheckie — reprezentujące odmienne temperamenty i postawy życiowe.
Podsumowanie
Cześnik Raptusiewicz to porywczy, hałaśliwy, lecz w gruncie rzeczy dobroduszny szlachcic — jedna z najbarwniejszych postaci polskiej komedii. Jego gwałtowny temperament, słynne „Mocium panie”, zażarta wojna z Rejentem oraz pomysłowa zemsta, która niespodziewanie przynosi wszystkim szczęście, składają się na niezapomniany portret. Zdolność Cześnika do finałowego pojednania dowodzi, że pod maską awanturnika kryje się człowiek o dobrym sercu. To postać, która czyni „Zemstę” arcydziełem komedii charakterów i po dziś dzień bawi kolejne pokolenia czytelników. Cześnik pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych bohaterów polskiej literatury — symbolem barwnego, choć nieco już anachronicznego świata szlacheckiej Polski, uwiecznionego przez Fredrę z humorem i wyrozumiałością.
Chcesz sprawdzić znajomość „Zemsty” przed maturą? Przećwicz zadania maturalne z tej lektury na stronie matury-online.pl/zadania/polski/zemsta.