Arkadij Świdrygajłow — charakterystyka postaci z cytatami

Arkadij Iwanowicz Świdrygajłow to jedna z najbardziej niepokojących postaci w całej literaturze dziewiętnastowiecznej. W Zbrodni i karze Dostojewskiego pełni funkcję mrocznego alter ego Raskolnikowa — człowieka, który już dawno przekroczył granicę moralną, którą protagonista dopiero próbuje przekroczyć, i który żyje poza nią bez żadnego wyrzutu sumienia. A jednak zamiast wyzwolenia doznaje czegoś odwrotnego: absolutnej, obezwładniającej nudy i tęsknoty za czymś, czego nie potrafi ani nazwać, ani osiągnąć. Jego samobójstwo na kilka godzin przed przyznaniem się Raskolnikowa do winy jest jednym z najdoskonalszych zabiegów kompozycyjnych Dostojewskiego: kiedy protagonista decyduje się na życie i cierpienie, Świdrygajłow wybiera śmierć, demonstrując, że droga bez Boga i sumienia nie prowadzi do wolności — prowadzi do cienia, który nie ma już dokąd pójść.

Wygląd zewnętrzny — twarz jak maska

Raskolnikow, obserwując Świdrygajłowa podczas ich pierwszego bezpośredniego spotkania, uderza na samym początku twarzą rozmówcy. Narrator oddaje to wrażenie z pełną precyzją:

„Twarz podobna do maski” — ten opis Dostojewskiego jest kluczem do zrozumienia całej postaci. Świdrygajłow jest przystojny, zadbany, elegancki, w kwiecie wieku mimo pięćdziesięciu lat. Ale ta uroda jest nieludzka: nie starzeje się, bo nic jej nie dotyka. Oczy „za ciężkie i nieruchome” to oczy kogoś, kto patrzy na wszystko z zewnątrz, bez emocjonalnego zaangażowania, z chłodną kalkulacją lub obojętnością. Dostojewski buduje portret człowieka, w którym piękno zewnętrzne skrywa wewnętrzną próżnię.

Przeszłość i pozycja społeczna

Świdrygajłow jest ziemianinem, byłym oficerem kawalerii. Jego przeszłość jest mroczna i pełna niedomówień: siedział w więzieniu za długi, z którego wykupiła go Marta Piotrowna Świdrygajłowa — bogata wdowa, która się w nim zakochała. Przez siedem lat mieszkali razem na wsi. Sam Świdrygajłow przyznaje się do użycia szpicruty wobec żony — dwa razy przez całe małżeństwo, jak twierdzi bez specjalnego żalu. Marta Piotrowna umarła nagle; plotka mówiła o otruciu, choć nigdy niczego nie dowiedziono.

W Petersburgu Świdrygajłow pojawia się wkrótce po śmierci żony, rzekomo w interesach i w związku z testamentem. Zatrzymuje się w tanich, umeblowanych pokojach, a jego dni wypełnia pijatyka, karty, restauracje i towarzystwo kobiet z marginesu. Formalnie jest też narzeczonym szesnastoletniej dziewczyny z biednej rodziny — związek, który sam komentuje z ironicznym dystansem.

Historia z Dunią — fascynacja i obsesja

Świdrygajłow pojawia się w życiu Raskolnikowa nie przypadkowo: to on przez lata zatrudniał Dunię — siostrę Raskolnikowa — jako guwernantkę. To tu go zaintrygowała. Listy matki Raskolnikowa, Pulcherii Aleksandrowny, opisują, jak Świdrygajłow molestował Dunię słownie i czynnie, do tego stopnia, że Marta Piotrowna zmuszona była wyrzucić ją z domu i rozgłosić hańbiące plotki — które sama potem odwołała, gdy odkryła, że Dunia jest niewinna.

Fascynacja Świdrygajłowa Dunią jest jedną z niewielu rzeczy, które w powieści zdają się budzić w nim coś więcej niż obojętność. Przyjeżdża do Petersburga otwarcie mówiąc, że chce się z nią zobaczyć. Proponuje jej pieniądze i pomoc dla brata w zamian za... co konkretnie, nie mówi wprost, ale nie ma co do tego wątpliwości. Scena w zamkniętym pokoju, gdy Dunia mierzy do niego z rewolwerem, jest kulminacyjnym starciem między nimi — i paradoksalnie jedyną chwilą, gdy Świdrygajłow zdradza coś przypominającego ludzkie uczucie: kula drasnęła mu skroń, a on stał i czekał na kolejny strzał. Gdy Dunia odrzuca rewolwer — bo nie może go zabić — on ją wypuszcza. „Coś jakby mu odrazu spadło z serca” — nie ciężar trwogi, ale coś innego, boleśniejszego.

Metafizyka nudy — rozmowy z Raskolnikowem

Spotkanie Raskolnikowa i Świdrygajłowa w restauracji to jedna z filozoficznie najgęstszych scen powieści. Świdrygajłow przeprowadza Raskolnikowa przez swój własny światopogląd — i jest to światopogląd kogoś, kto przekroczył wszelkie granice i znalazł po drugiej stronie... pustkę. Na pytanie o widma, które mu się podobno ukazują (łącznie z duchem Marty Piotrowny), odpowiada z rozbrajającą powagą:

Ta metafizyka widm odsłania coś istotnego: Świdrygajłow jest niezdrowy — w duchowym sensie tego słowa. Jego kontakt z „innymi światami” jest dowodem pęknięcia w porządku ziemskim jego psychiki. Widzi duchy i nie boi się ich; co więcej, filozofuje o nich ze spokojem klinicysty.

Gdy rozmowa schodzi na wieczność i życie pośmiertne, Świdrygajłow wygłasza jeden z najbardziej ironicznych i niepokojących obrazów w całej powieści:

„Izdebka z pająkami” to jeden z najbardziej znanych obrazów powieści — i chyba najlepszy klucz do wnętrza Świdrygajłowa. Nie wierzy w nic wielkiego ani wzniosłego. Wieczność jako zakopcona norka to naturalny obraz dla kogoś, komu wszystko na tym świecie zdaje się małe i nieważne. Jest to też obraz autoironiczny: sam Świdrygajłow jest tym, kto zamiast nieba wyobraża sobie brud i pająki — bo w takim świecie czuje się jak w domu.

Nuda jako fundamentalna cecha — ennui Świdrygajłowa

Jedną z najtrafniejszych charakterystyk własnych, jaką Świdrygajłow wypowiada w rozmowie z Raskolnikowem, jest przyznanie, które pada w kontekście jego życia w Petersburgu. Mówi o tym z charakterystyczną dla siebie bezpośredniością:

Ta nuda Świdrygajłowa nie jest zwykłym znudzeniem człowieka bez zajęcia. Jest egzystencjalną pustką kogoś, kto wyzwolił się z wszelkich ograniczeń moralnych — i nie znalazł po tej stronie nic wartościowego. Ma pieniądze, kontakty, kobiety, swobodę. I wszystko to jest „okrutnie nudne”. Jego szczere ucieszenie się z wizyty Raskolnikowa — człowieka, który go nienawidzi i otwarcie pokazuje wstręt — ujawnia desperację: Świdrygajłow szuka kogoś, z kim można porozmawiać. Kogoś żywego.

Ta nuda jest Dostojewskim komentarzem do teorii Raskolnikowa: wolność od kodeksu moralnego nie prowadzi do radości i mocy — prowadzi do wydmuszki, do człowieka, który siada naprzeciwko mrocznego studenta-mordercy i cieszy się, bo ma z kim pogadać.

Sen o dziewczynce — okruch sumienia

W ostatnią noc życia Świdrygajłow śpi w nędznym hoteliku i śni. Dostojewski opisuje ten sen z kunsztowną szczegółowością: najpierw piękna willa w dniu Zielonych Świątek, kwiaty, białe narcyzy, trumna z dziewczynką. Świdrygajłow rozpoznaje ją. Kim jest ta dziewczynka? Narrator wyjaśnia:

Wcześniej w powieści pojawia się plotka o Świdrygajłowie, że pastwił się okrutnie nad głuchoniemą piętnastolatką, siostrzenicą pewnej Resslich — i że dziewczynka ta się powiesiła. Plotka była niedowiedziona, ale plotka ma zawsze jakąś podstawę. Sen o dziewczynce-topielicy to zbiorowe sumienie Świdrygajłowa, które nie pozwala mu zasnąć: nawet jeśli nie jest winien bezpośrednio, jest winien po swojemu. Ten sen jest jedyną sceną w powieści, gdzie w Świdrygajłowie pojawia się coś, co można by nazwać wyrzutem sumienia. Nie przez teorię, nie przez przekonanie — przez obraz dziewczynki w trumnie, do której on po cichu podszedł i na którą patrzy.

Dostojewski buduje w tym miejscu szczególny kontrast: Raskolnikow płacze na kolanach, wyznaje, jest rozbity od środka. Świdrygajłow śni i wstaje. Ale ten sen coś z niego zabiera: rankiem idzie już tylko do Newki.

Dobre uczynki przed śmiercią — paradoks altruizmu

To, co robi Świdrygajłow w ciągu ostatnich kilku godzin życia, jest zaskakujące i interpretacyjnie bogate. Odwiedza Sonię Marmieładową i zostawia jej trzy tysiące rubli na opiekę nad dziećmi Katarzyny Iwanowny i na podróż za Raskolnikowem na Syberię. Mówi jej przy tym rzecz istotną:

To zdanie wypowiedziane przez Świdrygajłowa do Soni jest jednym z kluczowych momentów powieści: morderca i cyniczny libertyn rozumie alternatywę stojącą przed Raskolnikowem lepiej niż sam Raskolnikow. I działa. Odwiedza rodziców swojej narzeczonej, zostawia im pieniądze. Oddaje wolność Duni, zamiast ją zgwałcić. Robi serię drobnych, anonimowych gestów dobrego, które są absolutnie sprzeczne z jego wizerunkiem.

Czy to prawdziwe nawrócenie? Dostojewski nie daje jednoznacznej odpowiedzi. To raczej porządkowanie spraw przed odejściem — gest człowieka, który decyduje się zniknąć i po ludzku sprząta. Altruizm bez wiary, bez nadziei na odkupienie, bez możliwości nowego życia. Dlatego nie uwalnia go tak jak Raskolnikowa.

Samobójstwo — „jadę do Ameryki”

Świdrygajłow kończy życie z absurdalną precyzją. Wychodzi z hoteliku w listopadową mgłę i deszcz, idzie wzdłuż Newki, mija pijaka leżącego na trotuarze, dochodzi do bramy strzeżonej przez wartownika w hełmie Achillesa. Wymiana zdań, która następuje, jest jedną z najkrótszych i najgęstszych scen powieści:

„Ameryka” to nie miejsce geograficzne — to eufemizm, symbol ucieczki w nicość. Świdrygajłow w ostatnim zdaniu ironizuje nad własną śmiercią: informuje kłopotliwego strażnika, co ma mówić policji, żeby sprawa była prosta i czysta. Potem:

I „spuścił kurek”. Dostojewski nie opisuje śmierci bezpośrednio — tylko gest i skutek. To wystarczy. Samobójstwo Świdrygajłowa jest równie precyzyjne i pozbawione dramatyzmu, jak cała jego postać: bez skruchy, bez wyznania, bez Soni, bez krzyża cyprysowego. Koniec człowieka, który wszystko przeżył z taką samą obojętnością.

Alter ego Raskolnikowa — klucz interpretacyjny

Świdrygajłow jest w powieści tym, czym Raskolnikow mógłby się stać, gdyby jego teoria okazała się prawdą. Obaj przekroczyli granicę moralną. Obaj mają krew na rękach (Świdrygajłow przynajmniej pośrednio — poprzez śmierć Marty i dziewczynki). Ale Raskolnikow nie może żyć ze swoją zbrodnią — dręczy go sumienie, gorączka, paranoją, niemożność skupienia. Świdrygajłow żyje z tym bez problemu. I właśnie dlatego jest wolny. I właśnie dlatego jest martwy.

Dostojewski pokazuje, że są dwa sposoby przekroczenia granicy moralnej: z sumieniem (Raskolnikow) i bez niego (Świdrygajłow). Pierwsza droga prowadzi do cierpienia, skruchy i — w epilogu — do odrodzenia. Druga prowadza do nudy, izby z pająkami i listopada nad Newką. Świdrygajłow jest żywym (a właściwie umierającym) dowodem na to, że nadczłowieczeństwo bez duszy nie jest wyzwoleniem. Jest skazaniem na pustą wieczność — dokładnie taką, jaką sobie wyobraził.

Warto przy tym zauważyć, że Dostojewski zestawia obu bohaterów symetrycznie w kompozycji powieści: Raskolnikow składa zeznania bezpośrednio po scenie śmierci Świdrygajłowa. Jakby jedno wydarzenie uwalniało drugie — śmierć człowieka bez sumienia tworzy przestrzeń dla ostatecznej decyzji człowieka, który sumienie ma i chce wreszcie dźwigać jego ciężar do końca.

Chcesz sprawdzić wiedzę o Zbrodni i karze na maturze? Zadania z tego tekstu znajdziesz na matury-online.pl → Zbrodnia i kara.