Treny

„Treny” Jana Kochanowskiego (1580) to cykl dziewiętnastu utworów żałobnych napisanych po śmierci ukochanej córeczki poety, niespełna trzyletniej Urszuli. To dzieło przełomowe: dotąd tren, gatunek wywodzący się z antyku, poświęcano wyłącznie postaciom wielkim — władcom, wodzom, bohaterom. Kochanowski po raz pierwszy uczynił bohaterką cyklu małe dziecko, a przedmiotem poezji — całkiem prywatny, ojcowski ból. Dzięki tej odwadze „Treny” stały się jednym z najbardziej osobistych i wstrząsających dzieł polskiego renesansu.

Cykl ma wyraźną kompozycję — jest zapisem drogi przez rozpacz. Od bezradnego opłakiwania straty (Treny V, VII, VIII), przez dramatyczny kryzys wiary i zwątpienie, czy dusza dziecka gdziekolwiek istnieje (Tren X), aż po całkowite załamanie renesansowego, opartego na cnocie i rozumie światopoglądu (Tren XI, w którym pada gorzkie „Fraszka cnota”). Dopiero finałowy Tren XIX przynosi pocieszenie i pojednanie — poprzez sen, w którym zmarła matka poety tłumaczy mu sens straty. Pojednanie to nie jest jednak triumfalne: cykl domyka cień wątpliwości.

Na maturze „Treny” są lekturą kluczową dla zrozumienia renesansowego humanizmu i jego granic. Pozwalają omówić takie zagadnienia jak: kryzys światopoglądowy człowieka renesansu w zderzeniu ze śmiercią, przełom w gatunku trenu, mistrzostwo poetyckiego warsztatu (rozbudowane porównania, apostrofy, kontrasty), a także uniwersalny temat żałoby i pocieszenia. To dzieło, w którym wielka erudycja spotyka się z najprostszym, ludzkim cierpieniem.