Losy i dzieje Andrzeja Kmicica chronologicznie (w punktach)

Andrzej Kmicic, chorąży orszański, to bohater dynamiczny — jego losy układają się w wyrazistą drogę przemiany: od warchoła i zawadiaki, przez nieświadome uwikłanie w zdradę Radziwiłłów, aż po świadome zerwanie z nimi i odkupienie win w służbie ojczyźnie i królowi. Poniżej pełna chronologia wydarzeń z jego życia, podzielona na pięć etapów tej drogi.

Etap 1. Warchoł na Laudzie (styczeń-luty 1655)

• 1. Przybycie na Żmudź — w mroźnym styczniu 1655 Kmicic zjeżdża saniami do Wodoktów, by poznać narzeczoną; wcześniej walczył pod Szkłowem przeciw Moskwie i prowadził wojnę partyzancką (na jego głowę wyznaczono cenę).
• 2. Zaręczyny z testamentu — zgodnie z ostatnią wolą zmarłego Herakliusza Billewicza ma poślubić jego wnuczkę Aleksandrę (Oleńkę) Billewiczównę; oboje od razu zakochują się w sobie, mimo że Kmicic od początku okazuje hardość i lekceważenie wobec szlachty laudańskiej.
• 3. Hulaszcza kompania w Lubiczu — w dziedziczonym Lubiczu czeka na niego dzika kompania warchołów i banitów (Kokosiński, Ranicki, Rekuć, Uhlik, Kulwiec, Zend); urządzają pijacką orgię, strzelają do portretów rodowych Billewiczów i ściągają dworskie dziewczęta.
• 4. Awantury w Upicie — żołnierze Kmicica biją się z mieszczanami i podpalają domy; pan Andrzej każe wychłostać burmistrza i rajców, a oficerów z Poniewieża nago pędzi kańczugami po śniegu.
• 5. Wypędzenie kompanii — oburzona wieściami o swawolach Oleńka wyrzuca kompanionów ze swego domu okrzykiem „Precz stąd!”; ci w drodze wszczynają bójkę w karczmie Doły z Józwą Butrymem.
• 6. Rzeź kompanii i Wołmontowicze — Butrymowie mordują w zemście sześciu kompanionów Kmicica w Lubiczu; oszalały z bólu Kmicic napada na zaścianek Wołmontowicze, morduje ludność i pali wieś.
• 7. Zerwanie z Oleńką — Oleńka ukrywa zbrojonego Kmicica przed ścigającą go szlachtą, lecz odtrąca go na zawsze: „Krew na waćpana ręku jako na Kainowym! Precz, na wieki!”.

Etap 2. Pojedynek, list zapowiedni i służba u Radziwiłła (wiosna-lipiec 1655)

• 1. Porwanie Oleńki — Kmicic porywa Oleńkę z Wodoktów do Lubicza, by ujść z nią z kraju; nie wie, że szlachta laudańska wróciła z wojny i otacza dwór pod wodzą Michała Wołodyjowskiego.
• 2. Pojedynek z Wołodyjowskim — w słynnym pojedynku na szable mały rycerz dwukrotnie wytrąca Kmicicowi broń i kładzie go cięciem; ranny Kmicic zostaje ocalony od dobicia przez samego zwycięzcę („Teraz on mój, nie wasz!”).
• 3. Ocalenie przez przeciwnika — wracając do zdrowia w Lubiczu, Kmicic dowiaduje się, że Wołodyjowski oddał mu list zapowiedni od hetmana Janusza Radziwiłła (rozkaz zaciągu chorągwi), co zwalnia go spod sądów cywilnych za dawne swawole.
• 4. Zniknięcie Oleńki — gdy Kmicic powstaje z łoża, by zacząć nowe, uczciwe życie, dowiaduje się, że Oleńka wyjechała „daleko i na długo”.
• 5. Najszybszy zaciąg — Kmicic jako pierwszy ze wszystkich pułkowników odprowadza gotową chorągiew do Kiejdan, do hetmana wielkiego litewskiego Janusza Radziwiłła; szybko trafia w najwyższe faktyczne łaski.

Etap 3. Uwikłanie w zdradę: Kiejdany (lato 1655)

• 1. Przysięga na krucyfiks — Radziwiłł porywa krucyfiks i każe Kmicicowi przysiąc, że nie opuści go aż do śmierci; oszołomiony łaskami hetmana (sprowadził on do Kiejdan także Oleńkę) Kmicic składa tę fatalną przysięgę.
• 2. Pojednanie z Oleńką — na uczcie w Kiejdanach Kmicic spotyka Oleńkę; w długiej rozmowie zaklina się na poprawę, a nieufność między nimi „topnieje jak śniegi na wiosnę”.
• 3. Zdrada Radziwiłła — podczas uczty hetman wznosi toast „Vivat Carolus Gustavus rex!” i odczytuje akt poddania Wielkiego Księstwa Litewskiego pod protekcję króla szwedzkiego; pułkownicy buntują się i ciskają buławy.
• 4. Tragiczne rozdarcie — Kmicic, związany przysięgą, nie rzuca buławy, lecz i nie umie się ruszyć; Oleńka odtrąca go ze zgrozą okrzykiem „Precz... zdrajco!”.
• 5. Marzenia hetmana — w nocnej rozmowie Radziwiłł odsłania przed Kmicicem swój plan: poddanie to jakoby fortel na rok, a celem jest korona; porwany tą wizją Kmicic pada na kolana („Mości książę, ja z tobą do śmierci!”).
• 6. Krwawa służba — Kmicic rozbija bunt nadwornej piechoty węgierskiej, zostaje regimentarzem, lecz wymusza na hetmanie darowanie życia wziętym do niewoli pułkownikom (Wołodyjowskiemu, Skrzetuskim, Zagłobie) i odesłanie ich do Birż.
• 7. Pierwsze pęknięcia — Kmicic wyrzuca hetmanowi przechwycony rozkaz cichego rozstrzelania więźniów w Birżach i zaczyna otwarcie pytać, czemu trzymają ze Szwedami zamiast ich bić („dusza do tego się śmieje!”).

Etap 4. Przełom: porwanie Bogusława i poznanie prawdy (jesień 1655)

• 1. Misja do Bogusława — Radziwiłł wysyła Kmicica z poselstwem przez Podlasie do księcia Bogusława Radziwiłła; po drodze Kmicic żegna się z Oleńką, która prosi go: „Odstąp zdrajców! A wszystko może być...”.
• 2. Straszna prawda — w Pilwiszkach Bogusław, biorąc Kmicica za człowieka swego pokroju, wyznaje cynicznie, że cała „miłość do ojczyzny” Radziwiłłów to pozór, a Rzeczpospolita jest dla nich „postawem czerwonego sukna”, z którego chcą sobie wykroić Litwę i koronę.
• 3. Otwarcie oczu — wstrząśnięty Kmicic każe lać sobie wiadrami wodę na głowę i postanawia rzecz niesłychaną: porwać samego Bogusława, by związanego rzucić królowi do nóg.
• 4. Porwanie i ucieczka księcia — pod pozorem podarowania konia Kmicic uprowadza Bogusława z Pilwiszek, lecz książę wyrywa mu zza pasa pistolet i strzela mu w twarz (kula rozorała policzek i zniosła ucho), po czym ucieka.
• 5. Zerwanie z Radziwiłłami — ratowany przez wiernego Sorokę, ranny Kmicic pisze do Janusza Radziwiłła list własną krwią, wypowiadając służbę „zdrajcom i zaprzańcom”, i ostrzega konfederatów Wołodyjowskiego przed trucizną i napaścią hetmana.
• 6. Narodziny Babinicza — przyjmuje nowe nazwisko Babinicz (od majętności Babinicze), bierze na służbę Kiemliczów, przebiera się za handlarza koni i postanawia jechać do króla Jana Kazimierza, by odkupić winy.

Etap 5. Babinicz: pokuta i obrona Jasnej Góry (jesień-zima 1655)

• 1. Wędrówka przez podbity kraj — jako Babinicz Kmicic jedzie ku królowi przez spustoszoną Rzeczpospolitą (Kurpie, Pułtusk, Warszawę), wszędzie widząc kolaborację, rabunki i zbezczeszczone kościoły.
• 2. Ostrzeżenie Jasnej Góry — podsłuchawszy w Kruszynie spisek Wrzeszczowicza na klasztor, Kmicic ostrzega przeora księdza Augustyna Kordeckiego; na dowód bezinteresowności wysypuje na stół garście klejnotów na ofiarę Najświętszej Pannie.
• 3. Generalna spowiedź i pokuta — Kmicic odbywa spowiedź generalną i ciężką pokutę (Soroka co dzień smaga mu plecy kańczugiem), godzi się z Piotrem Czarnieckim i włącza w obronę klasztoru.
• 4. Mistrz puszkarski — przy dziale naprzeciw Częstochowy okazuje się znakomitym puszkarzem: rozbija szwedzkie armaty, a z zimną krwią wyrywa płonącą tuleję z granatu, który spadł na majdan, ratując ludzi.
• 5. Nocne wycieczki i zemsta — bierze udział w nocnej wycieczce zagważdżającej działa, spuszcza lanie szydzącemu z niego Kuklinowskiemu, a później, schwytany i przypiekany ogniem, zostaje uwolniony przez Kiemliczów i wiesza Kuklinowskiego na tej samej belce.
• 6. Wysadzenie kolubryny — w mglistą noc, w szwedzkim przebraniu, Kmicic podchodzi pod szaniec i wysadza prochem największą szwedzką kolubrynę burzącą; wstrząs ogłusza go i zostaje pojmany, lecz czyn ten łamie potęgę oblężenia.
• 7. Bohater Częstochowy — Szwedzi odstępują od Jasnej Góry; obrońcy, sądząc Kmicica poległym, modlą się w Wigilię za duszę „Babinicza”, nie wiedząc jeszcze, że to dawny warchoł Kmicic.

Etap 6. Przy boku króla: regalista i wybawca (zima-wiosna 1656)

• 1. Nawrócenie na regalistę — w Głogowie, na widok klęczącego krzyżem, wymizerowanego króla Jana Kazimierza, dokonuje się w Kmicicu przemiana: „zuchwały warchoł zmarł w nim w jednej chwili, a urodził się regalista”.
• 2. Cień oszczerstwa — radość psuje list Bogusława, w którym ten oskarża „niejakiego Kmicica” o ofertę porwania króla dla Szwedów; pan Andrzej krzyczy, że to łgarstwo, i mdleje u nóg królewskich, wciąż kryjąc się pod nazwiskiem Babinicz.
• 3. Fortel w drodze przez góry — Kmicic doradza fortel ratujący króla w powrocie przez Karpaty, zabawia monarchę popisami i przywozi pojmanego „języka”, budząc podziw Jana Kazimierza.
• 4. Bój w wąwozie — w ciasnej szczelinie skalnej Kmicic z Kiemliczami w czterech wstrzymują trzysta szwedzkich koni, dając czas góralom, którzy zasypują najeźdźców głazami; wydobyty spod stosu trupów Kmicic wyznaje: „Jam nie Babinicz, jam Kmicic!”.
• 5. Spowiedź przed królem — w Lubowli Kmicic wyznaje królowi pełną prawdę o swoim życiu, służbie u Radziwiłła i potwarzy Bogusława; król przebacza mu („Jędrek! takiś mi miły jako syn rodzony... boś już winy zmazał”).

Etap 7. Rehabilitacja i kampania przeciw Bogusławowi (1656-1657)

• 1. Pod buławą Sapiehy — wciąż jako Babinicz Kmicic dowodzi czambułem tatarskim i melduje się hetmanowi Sapieże, który publicznie oczyszcza imię Kmicica z Bogusławowej potwarzy.
• 2. Mistrzowska kampania — Kmicic prowadzi błyskotliwą wojnę przeciw Bogusławowi na Podlasiu: rozkopuje groble, pali mosty, napada nocą na kwatery i zmusza księcia do odwrotu.
• 3. Upokorzenie u Bogusława — jadąc na glejt ratować pojmanego Sorokę, Kmicic powstrzymuje się modlitwą od zabicia chorego Bogusława; książę każe mu paść do swych nóg, po czym podstępnie skazuje go na pal (od czego ratuje go bunt jego ludzi).
• 4. Zwycięstwo pod Prostkami — w bitwie pod Prostkami Kmicic pozorną ucieczką wciąga jazdę wroga w pułapkę; dopada Bogusława w pojedynku i rani go w czoło, lecz daruje mu życie, by ocalić Oleńkę (wymusza pisemne rozkazy zapewniające jej bezpieczeństwo).
• 5. Ocalenie Wołmontowicz — Kmicic-Babinicz rozbija pod Wołmontowiczami partię Sakowicza i Szwedów, ratując osaczoną szlachtę laudańską z Oleńką — tę samą wieś, którą dwa lata wcześniej sam spalił (nie wiedząc, kogo ocalił).
• 6. Ostatnia ofiara — odkrywszy list, że to Oleńkę wybawił, Kmicic chce gnać do niej, lecz na rozkaz Sapiehy (nowy najazd, liga Szwecji z Rakoczym) poświęca własne szczęście i rusza na wojnę; „w rejestrze niebieskim przemazano mu w tej chwili wszystkie winy”.

Etap 8. Rozwiązanie: zdjęcie infamii i połączenie z Oleńką (1657 i dalej)

• 1. List królewski w kościele — po zakończeniu wojny, w kościele w Upicie, ksiądz odczytuje list króla Jana Kazimierza, który ogłasza wszystkie zasługi Kmicica (obrona Częstochowy, wysadzenie kolubryny, ocalenie króla w wąwozie, Prostki, pojmanie Bogusława), zdejmuje zeń wszelką hańbę i nadaje starostwo upickie.
• 2. Pojednanie z Oleńką — wzruszona Oleńka, która zamierzała wstąpić do klasztoru, całuje rękę Kmicica przed ołtarzem; pada mu potem do kolan („Jędruś! ran twoich niegodnam całować!”), a on bierze ją w ramiona.
• 3. Ślub i uczta weselna — odbywa się wesele; Zagłoba wznosi toast za przyszłe pokolenia, a Lauda wiezie pojednanego bohatera w swaty do Wodoktów.
• 4. Epilog — Kmicic rusza jeszcze na zwycięską wojnę wschodnią (przeciw Chowańskiemu, Dołgorukiemu i Szeremetowi), po czym osiada w Wodoktach jako starosta upicki i żyje długo, w miłości z Oleńką, otoczony powszechnym szacunkiem.

Sens przemiany — co pokazuje droga Kmicica

• 1. Od warchoła do bohatera — losy Kmicica to klasyczny wzorzec przemiany wewnętrznej: gwałtowny, porywczy zawadiaka przeobraża się w świadomego obrońcę ojczyzny i wiary.
• 2. Wina i odkupienie — Kmicic nie zostaje uniewinniony z dawnych zbrodni, lecz odkupuje je czynem; symbolem tego jest ocalenie spalonych przez siebie Wołmontowicz.
• 3. Pokora wobec sumienia — przełomy w jego życiu (zerwanie z Radziwiłłem, obrona Jasnej Góry, ostatnia ofiara pod rozkazem Sapiehy) za każdym razem oznaczają wybór obowiązku i sumienia ponad prywatę.
• 4. Nagroda za przemianę — dopiero zmazanie hańby pozwala mu połączyć się z Oleńką; miłość staje się nagrodą za moralne dojrzenie, a nie jego warunkiem.

Po opracowaniu losów Kmicica warto sprawdzić się w interaktywnych zadaniach maturalnych z Potopu — z natychmiastową oceną AI wg kryteriów CKE.