Wędrówka jako wygnanie — tułaczka i tęsknota za krajem

Motyw wędrówki bywa omawiany tak, jakby wszystkie drogi w literaturze były do siebie podobne. Tymczasem między podróżą a wygnaniem przebiega granica, która zmienia w utworze absolutnie wszystko: kierunek, czas, a nawet to, czym jest opis krajobrazu. Podróżny wraca. Wygnaniec nie wie, czy wróci, i to niewiedzenie staje się treścią jego wierszy.

To opracowanie zajmuje się wyłącznie wędrówką przymusową — tą, której bohater nie wybrał. Trzy teksty wystarczą, żeby pokazać jej całą skalę: „Sonety krymskie” Mickiewicza, wydane w Moskwie w 1826 roku, Inwokacja i Epilog „Pana Tadeusza” oraz późna liryka Cypriana Norwida. Każdy z nich mówi o tym samym doświadczeniu, ale każdy odkrywa w nim co innego: sonety — że wygnaniec przestaje widzieć świat; „Pan Tadeusz” — że pamięć potrafi wyprodukować kraj piękniejszy niż rzeczywisty; Norwid — że tęskni się nie za krajobrazem, lecz za obyczajem.

Wygnanie różni się od podróży brakiem powrotu — i to widać w składni

Odyseusz płynie do Itaki i cały sens jego dziesięcioletniej tułaczki bierze się z punktu docelowego. Wygnaniec romantyczny nie ma takiego punktu, bo cel jego drogi — dom — został mu odebrany przez cudzą decyzję. Skutek dla poetyki jest natychmiastowy: znika czas przyszły. Tam, gdzie podróżny mówi „dotrę”, wygnaniec mówi „tęsknię” albo „pamiętam”. Wiersz przestaje być relacją z drogi, a staje się zapisem stanu.

Druga różnica dotyczy przestrzeni. W literaturze podróży opis miejsca służy poznaniu — bohater notuje, co nowego zobaczył. W literaturze wygnania opis miejsca służy porównaniu, a porównanie zawsze wypada na korzyść utraconego kraju. Krym nie jest w sonetach mniej piękny niż Litwa. Jest po prostu nie ten.

Trzecia różnica jest najważniejsza i najczęściej gubiona w wypracowaniach: wygnanie ma charakter zbiorowy. Odyseusz jest sam, a jego los to indywidualna przygoda. Emigrant po klęsce powstania listopadowego należy do wielotysięcznej grupy, która ma wspólną datę wyjazdu i wspólną klęskę. Dlatego romantyczna liryka wygnania tak łatwo przechodzi z „ja” na „my” — i dlatego u Mickiewicza tęsknota bywa zarazem prywatna i narodowa.

„Stepy akermańskie”: wygnaniec, który słucha zamiast patrzeć

Pierwszy sonet cyklu jest zbudowany na zmyśle wzroku. Wóz płynie przez step jak łódka, podmiot szuka na niebie gwiazd przewodniczek, myli obłok z jutrzenką i dopiero rozpoznaje światła Akermanu. To jest podróż w pełnym tego słowa znaczeniu: ktoś się przemieszcza i orientuje w terenie.

A potem następuje zatrzymanie, po którym cały wiersz zmienia gatunek. Wzrok wysiada, wchodzi słuch — coraz subtelniejszy, aż do granicy fizycznej możliwości: żurawie, motyl na trawie, wąż dotykający zioła. Ta gradacja nie jest popisem wrażliwości. Ona przygotowuje jedno zdanie, dla którego napisano cały sonet.

Zakończenie „Stepów akermańskich”:

W takiéj ciszy — tak ucho natężam ciekawie,
Że słyszałbym głos z Litwy. — Jedźmy, nikt nie woła!

Warto zobaczyć, co się tu właściwie stało. Podmiot wytęża słuch nie po to, żeby poznać step, tylko żeby usłyszeć kraj oddalony o setki mil. Cały wcześniejszy opis egzotycznej przyrody okazuje się wstępem do nasłuchiwania Litwy. I to nasłuchiwanie kończy się niczym: nikt nie woła. Nie ma sygnału, nie ma wezwania, nie ma powrotu. Ostatnie „Jedźmy” pada w pustkę — bohater rusza dalej wyłącznie dlatego, że nie ma po co stać.

Stąd praktyczna wskazówka: w sonetach krymskich egzotyka nigdy nie jest tematem. Jest ekranem, na którym wyświetla się nieobecność Litwy. Kto pisze o „Sonetach krymskich” jako o poetyckim reportażu ze Wschodu, opisuje dekorację i pomija akcję.

Pielgrzym krymski — bohater, którego piękno nie cieszy

Najczystszy zapis tego mechanizmu przynosi sonet „Pielgrzym”. Zaczyna się od inwentarza szczęścia: bogaty kraj, jasne niebo, piękna twarz obok. Wszystko, czego można chcieć, jest w zasięgu ręki — i nic z tego nie działa.

Otwarcie sonetu „Pielgrzym”:

U stóp moich kraina dostatków i krasy,
Nad głową niebo jasne, obok piękne lice;
Dlaczegoż stąd ucieka serce w okolice
Dalekie i — niestety! jeszcze dalsze czasy?

Kluczowe jest tu drugie „dalsze”. Bohater tęskni nie tylko za miejscem, ale i za czasem — a czasu nie da się odzyskać nawet po powrocie. To rozróżnienie ratuje wypracowanie przed banałem: tęsknota wygnańca jest nieuleczalna nie dlatego, że granice są zamknięte, lecz dlatego, że utracony kraj istniał w przeszłości, do której nikt nie ma wstępu.

W drugiej strofie Mickiewicz robi rzecz zaskakującą: przeprowadza jawnie nieuczciwe porównanie i wcale tego nie ukrywa.

Pielgrzym zestawia Litwę z Krymem:

Litwo! piały mi wdzięczniéj twe szumiące lasy,
Niż słowiki Bajdaru, Salhiry dziewice;

Litewskie trzęsawice wygrywają z rubinowymi morwami i złotymi ananasami. Racjonalnie rzecz biorąc, to sąd nie do obrony — i o to chodzi. Tęsknota nie ocenia, tylko wybiera. Ten fragment jest najlepszym możliwym dowodem na tezę, że pamięć emigranta nie odtwarza kraju, lecz go tworzy.

Sonet kończy się pytaniem, które przenosi całą sytuację z geografii w relację międzyludzką.

Ostatnia strofa „Pielgrzyma”:

Ona w lubéj dziedzinie, która mi odjęta,
Gdzie jéj wszystko o wiernym powiada kochanku,
Depcąc świeże me ślady czyż o mnie pamięta?

Wygnanie okazuje się także lękiem przed zapomnieniem. Bohater boi się nie tego, że nie wróci, ale tego, że jego powrót przestanie być komukolwiek potrzebny. Świeże ślady są tu okrutnym szczegółem: dla niego wyjazd jest wciąż świeży, dla zostawionego kraju — już nie.

Groby i ruiny: krymski pejzaż jako lustro wygnańca

Mickiewicz nie zatrzymuje się na deklaracjach tęsknoty. W kilku sonetach buduje krajobraz, który sam z siebie mówi o utracie — bez udziału podmiotu. „Bakczysaraj” pokazuje pałac Girajów zarośnięty powojem i przeskakiwany przez szarańczę; przyroda odzyskuje dzieło ludzi, a na ścianie pojawia się napis głoskami Baltasara: RUINA. To obraz cywilizacji, która przepadła, i takich obrazów w cyklu jest więcej.

Finał sonetu „Ruiny zamku w Bałakławie”:

Dziś sępy czarném skrzydłem oblatują groby,
Jak w mieście, które całkiem wybije zaraza,
Wiecznie z baszt powiewają chorągwie żałoby.

Krym w tych wierszach jest krajem po katastrofie: Grecy, Włosi i przybysze z Mekki zostawili ślady, po których krążą już tylko sępy. Wygnaniec z zaboru rosyjskiego ogląda państwo, które przestało istnieć — i nie musi dopowiadać, o czym w istocie myśli. Formalnie sonety dotyczą przecież Tatarów.

Najsilniej ta strategia działa w „Grobie Potockiéj”. Podmiot staje nad mogiłą Polki pochowanej na obcej ziemi i natychmiast układa własne epitafium.

Podmiot „Grobu Potockiéj” zwraca się do zmarłej:

Polko! — i ja dni skończę w samotnéj żałobie:
Tu niech mi garstkę ziemi dłoń przyjazna rzuci.

Cudzy grób staje się zapowiedzią własnego. Zauważmy jednak, czego bohater sobie życzy — nie powrotu do ojczyzny, tylko tego, żeby ktoś kiedyś obok niego mówił po polsku.

Dalszy ciąg tej samej strofy:

I mnie wtenczas dźwięk mowy rodzinnéj ocuci:

To jedna z najbardziej precyzyjnych definicji ojczyzny w polskiej poezji. Nie ziemia, nie granica, nie instytucja — język usłyszany przypadkiem przez przechodnia. Emigrant, który stracił terytorium, zostaje z ojczyzną wielkości jednego zdania.

Do tego zestawu warto dopisać dwa sonety morskie, bo pokazują psychologiczną cenę wygnania. „Cisza morska” wprowadza obraz pamięci jako drapieżnika czekającego na moment spokoju.

Zakończenie „Ciszy morskiej”:

O myśli! w twojéj głębi jest hydra pamiątek,
Co śpi wpośród złych losów i namiętnéj burzy;
A gdy serce spokojne, zatapia w niém szpony.

Mechanizm jest odwrotny do intuicyjnego: wspomnienia nie atakują w nieszczęściu, tylko wtedy, gdy nieszczęście ustaje. To znakomity kontekst do każdego tematu o pamięci i cierpieniu. Z kolei „Burza” pokazuje wygnańca w tłumie zagrożonym śmiercią — i to on jeden nie ma co ze sobą zrobić.

Ostatnia strofa „Burzy”:

Jeden podróżny siedział w milczeniu na stronie
I pomyślił: szczęśliwy, kto siły postrada,
Albo modlić się umié, lub ma z kim się żegnać.

Trzy rzeczy, których bohater nie ma: omdlenia, wiary i bliskich. Wygnanie zostaje tu opisane nie jako brak kraju, lecz jako brak każdego dostępnego pocieszenia.

Inwokacja „Pana Tadeusza” — kraj widziany wyłącznie z oddali

Inwokacja jest cytowana tak często, że przestaliśmy zauważać, co dokładnie mówi. A mówi rzecz zaskakującą: że wartość ojczyzny poznaje się dopiero po jej stracie i że opis, który za chwilę przeczytamy, jest możliwy tylko dzięki tej stracie.

Pierwsze wersy „Pana Tadeusza”:

Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie:
Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie,
Kto cię stracił. Dziś piękność twą w całej ozdobie
Widzę i opisuję, bo tęsknię po tobie.

„Bo tęsknię po tobie” to nie ozdobnik, tylko wyjaśnienie metody. Tęsknota jest tu podana jako warunek widzenia. Gdyby poeta siedział w Nowogródku, nie zobaczyłby Litwy w całej ozdobie — zobaczyłby zwykłą okolicę. Dwanaście ksiąg szczegółowego, zmysłowego opisu bierze się z nieobecności, a nie z obecności.

Dlatego prośba skierowana do Matki Boskiej jest w istocie prośbą o wyobraźnię, a nie o transport.

Modlitwa z Inwokacji:

Tymczasem przenoś moją duszę utęsknioną
Do tych pagórków leśnych, do tych łąk zielonych,
Szeroko nad błękitnym Niemnem rozciągnionych;

Słowo „tymczasem” zdradza całą sytuację. Zapowiedziany wcześniej cud powrotu na ojczyzny łono odkłada się na nieokreśloną przyszłość, a na razie zostaje przeniesienie duszy — czyli literatura. Poemat powstaje jako proteza powrotu.

Stąd bierze się słynna dosadność opisu: bursztynowy świerzop, gryka biała jak śnieg, dzięcielina pałająca panieńskim rumieńcem. Kolory są w tym fragmencie mocniejsze niż w naturze, bo pochodzą z pamięci, a pamięć emigranta nasyca barwy. To ten sam mechanizm, który w sonecie „Pielgrzym” kazał litewskim trzęsawicom wygrać z ananasami.

Epilog — emigracja bez upiększeń

Największym nieporozumieniem szkolnej lektury „Pana Tadeusza” jest czytanie Inwokacji w oderwaniu od Epilogu. Osobno brzmią jak dwa różne utwory: pierwszy to hymn, drugi to akt oskarżenia. Razem tworzą najuczciwszy obraz emigracji w polskim romantyzmie, bo pokazują i marzenie, i cenę, jaką się za nie płaci.

Początek Epilogu:

O tymże dumać na paryskim bruku,
Przynosząc z miasta uszy pełne stuku,
Przeklęstw i kłamstwa, niewczesnych zamiarów,
Zapóźnych żalów, potępieńczych swarów?…

Uszy pełne stuku to bezpośrednia odwrotność „Stepów akermańskich”. Tam bohater wytężał słuch w absolutnej ciszy, żeby usłyszeć Litwę; tu hałas obcego miasta zagłusza wszystko. Zmiana jest wymowna: kilka lat wcześniej wygnaniec jeszcze nasłuchiwał, teraz już tylko odgradza się od dźwięków.

Potem następuje zdanie, którego nie da się przerobić na patriotyczną deklamację.

Mickiewicz o emigrantach — w tym o sobie:

Biada nam zbiegi, żeśmy w czas morowy
Lękliwe nieśli za granicę głowy!

Zbiegi, lękliwe głowy — to słownik oskarżenia, nie apologii. Autor „Pana Tadeusza” pisze o emigracji jako o ucieczce i włącza siebie w to „nam”. Uczeń, który zacytuje ten fragment, natychmiast wychodzi poza wersję podręcznikową, w której emigracja jest wyłącznie ofiarą.

Diagnoza idzie jeszcze dalej i dotyczy tego, co wygnanie robi z ludźmi po latach.

Epilog o rozkładzie środowiska emigracyjnego:

Nie dziw, że ludzi, świat, siebie ohydzą,
Że utraciwszy rozum w mękach długich,
Plwają na siebie i źrą jedni drugich!

To opis wspólnoty, która zżera samą siebie. Emigracyjne spory, wzajemne oskarżenia, rywalizacja stronnictw — Mickiewicz nie tłumaczy ich niczyją złą wolą, lecz przedłużającą się męką. I dopiero na tym tle staje się zrozumiałe, po co powstał sielankowy poemat o Soplicowie.

Uzasadnienie ucieczki w przeszłość:

Kraj lat dziecinnych! On zawsze zostanie
Święty i czysty jak pierwsze kochanie,

Kraj dzieciństwa jest jedynym terytorium, którego nie można stracić, bo nie leży na żadnej mapie. Mickiewicz mówi wprost, że wybrał go z bezradności: o krwi, która się świeżo lała, pomyśleć nie mieli duszy. Soplicowo nie jest naiwnym marzeniem — jest świadomie wybranym schronieniem człowieka, który nie ma siły pisać o klęsce.

Emigracja wewnątrz poematu — Księga X, o której się zapomina

Warto wiedzieć, że wygnanie pojawia się w „Panu Tadeuszu” nie tylko w ramie utworu, ale i w samej fabule. Po bitwie z Rosjanami szlachta musi uchodzić z Litwy, a Podkomorzy tłumaczy, dlaczego nie ma innego wyjścia.

Podkomorzy o skutkach zatargu z carem:

Wiadomo, że kto z ruskim carem raz się zwadził,
Ten już z nim na tej ziemi nie zgodzi się szczérze,
I musi albo bić się, albo gnić w Sybirze.

Wybór jest zatem między emigracją a Sybirem — i to jest realna alternatywa pokolenia, do którego mówi Mickiewicz. Zaraz potem pada uogólnienie, które warto mieć w pamięci na maturze, bo formułuje polski paradoks emigracyjny w czterech wersach.

Narrator o polskiej gotowości do wyjazdu:

Polak, chociaż stąd między narodami słynny
Że bardziej niźli życie kocha kraj rodzinny,
Gotów zawżdy rzucić go, puścić się w kraj świata,
W nędzy i poniewierce przeżyć długie lata,

Przywiązanie do kraju i gotowość jego opuszczenia okazują się tym samym uczuciem — pod warunkiem, że wyjazd służy ojczyźnie. Bohaterowie ruszają więc w drogę pełni nadziei, którą Podkomorzy formułuje bardzo konkretnie.

Obietnica rychłego powrotu:

I Litwa, co was teraz żegna jak tułaczy,
Wkrótce jako zwycięskich swych zbawców zobaczy.

Tu leży najmocniejszy efekt kompozycyjny całego poematu. Wewnątrz fabuły emigracja jest wyjazdem na kilka miesięcy, do wiosny. W Epilogu, pisanym na paryskim bruku, ta sama emigracja jest stanem trwałym, a jej uczestnicy „żrą jedni drugich”. Zestawienie tych dwóch fragmentów w wypracowaniu daje gotową, mocną tezę: „Pan Tadeusz” pokazuje wygnanie w dwóch czasach — w chwili wyjazdu i po latach — i te dwa obrazy się wykluczają.

Norwid: tęsknota nie za krajobrazem, lecz za obyczajem

„Moja piosnka” Norwida jest w tym zestawie tekstem najbardziej osobnym, bo jako jedyna nie tęskni do miejsca. Sześć strof z powracającym refrenem wylicza nie widoki, tylko gesty i normy.

Pierwsza strofa „Mojej piosnki”:

Do kraju tego, gdzie kruszynę chleba
Podnoszą z ziemi przez uszanowanie
Dla darów nieba,
Tęskno mi, Panie.

Kraj jest tu zdefiniowany przez czynność: ktoś schyla się po okruch chleba. Norwid nie opisuje ani Niemna, ani pagórków — opisuje odruch. W drugiej strofie postępuje tak samo.

Druga strofa:

Do kraju tego, gdzie winą jest dużą
Popsować gniazdo na gruszy bocianie,
Bo wszystkim służą,
Tęskno mi, Panie.

Ojczyzna to miejsce, w którym zniszczenie bocianiego gniazda uchodzi za poważne przewinienie. Definicja jest etyczna, nie geograficzna — i dlatego przenośna. Można ją spełnić wszędzie tam, gdzie ludzie zachowują się w określony sposób, a można jej nie spełniać nawet mieszkając w kraju.

W dalszych strofach wiersz wykonuje zwrot, który zwykle umyka przy pobieżnym czytaniu: tęsknota przestaje dotyczyć Polski, a zaczyna dotyczyć stanu ducha.

Piąta strofa:

Do beztęsknoty i do bezmyślenia,
Do tych, co mają tak za tak, nie za nie
Bez światłocienia,
Tęskno mi, Panie.

Podmiot tęskni do braku tęsknoty. To zdanie warto przeczytać dwa razy, bo mieści całą gorycz Norwidowego wygnania: bohater chciałby żyć prosto, bez nieustannego rozpamiętywania, i wie, że jest to dla niego niedostępne. Formuła „tak za tak, nie za nie” — nawiązanie do słów z Ewangelii — opisuje ludzi wolnych od dwuznaczności, czyli takich, jakim on być przestał.

Ostatnia strofa dodaje wątek samotności, który u Norwida jest osobistym doświadczeniem, a nie figurą stylistyczną.

Zakończenie wiersza:

Tęskno mi ówdzie, gdzie któż o mnie stoi?
I tak być musi, choć się tak nie stanie
Przyjaźni mojej!

Różnica względem Mickiewicza jest zasadnicza i bardzo użyteczna w rozprawce. Mickiewiczowski wygnaniec tęskni do konkretnego pejzażu, który potrafi wyliczyć roślina po roślinie. Norwidowski — do wspólnoty wartości, której nie da się namalować. Pierwszy chce wrócić do kraju, drugi do ludzi, którzy myślą i postępują w pewien sposób. Drugie pragnienie jest trudniejsze do zaspokojenia, bo taki kraj może już nie istnieć nawet za życia jego mieszkańców.

„Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie” — wygnanie jako reguła, nie wyjątek

Norwid dopisał do tematu jeszcze jedną myśl, bardzo przydatną jako kontekst uniwersalizujący. W wierszu poświęconym śmierci Mickiewicza układa listę wybitnych ludzi wygnanych, uwięzionych albo zagłodzonych przez własne społeczeństwa, którym te same społeczeństwa stawiają potem pomniki.

Strofa o Dantem:

Coś ty Italii zrobił, Alighieri,
Że ci dwa groby stawi lud nieszczery,
Wygnawszy pierwej?

Powtarzalna konstrukcja — pytanie, grób, imiesłów: wygnawszy, otruwszy, okuwszy — buduje regułę: wielkość jest karana za życia i nagradzana po śmierci. Sokrates, Dante, Kolumb, Camoens, Kościuszko, Napoleon. Lista kończy się nagle jednym wersem.

Ostatnie pytanie części pierwszej:

Coś ty uczynił ludziom Mickiewiczu?

Dopisanie Mickiewicza do tego szeregu jest gestem interpretacyjnym o dużej sile: autor „Pana Tadeusza” zostaje ustawiony obok Dantego, który także pisał arcydzieło na wygnaniu i także nie wrócił. Dla maturzysty to gotowy pomost od polskiego romantyzmu do literatury powszechnej — i argument, że wygnanie twórcy nie jest polską specjalnością, lecz stałym elementem historii kultury.

Cztery odmiany tęsknoty — jak je rozróżniać

Żeby nie mylić ze sobą tekstów, które pozornie mówią to samo, warto trzymać w głowie prostą typologię. Wszystkie cztery odmiany występują w omówionych utworach.

• Tęsknota za miejscem — „Stepy akermańskie” i Inwokacja: przedmiotem pragnienia jest konkretny pejzaż, wymieniany z nazwy i szczegółu.
• Tęsknota za czasem — sonet „Pielgrzym”: bohater tęskni do jeszcze dalszych czasów, czyli do przeszłości, której powrót nie przywróci.
• Tęsknota za obyczajem — „Moja piosnka” Norwida: ojczyzną jest zbiór zachowań i norm, nie terytorium.
• Tęsknota za wspólnotą — „Grób Potockiéj” i finał wiersza Norwida: chodzi o ludzi, mowę i o to, żeby ktoś pamiętał.

Ta sama typologia porządkuje konteksty spoza omówionych utworów: pielgrzymstwo polskie z „Dziadów cz. III” należy do odmiany wspólnotowej, a emigracja zarobkowa w nowelistyce pozytywistycznej — do tęsknoty za miejscem i mową, co widać w losie Skawińskiego z „Latarnika”.

Jak pisać o wygnaniu w wypracowaniu maturalnym

Najsłabsza strategia to wyliczanka: Mickiewicz tęsknił, Norwid tęsknił, Skawiński też tęsknił. Taka praca nie zawiera tezy, bo sam fakt powtarzalności motywu niczego nie dowodzi. Lepiej postawić pytanie, na które teksty odpowiadają różnie — na przykład: czym właściwie jest ojczyzna dla kogoś, kto ją stracił?

Przy tak sformułowanym problemie trzy omówione utwory układają się w spór. Dla Mickiewicza z Inwokacji ojczyzna to krajobraz, którego szczegółów pamięć nie oddaje, lecz je wzmacnia. Dla podmiotu „Grobu Potockiéj” to język usłyszany od obcych. Dla Norwida — reguła moralna, którą ludzie stosują albo nie. Trzy odpowiedzi, jedna oś, gotowa rozprawka.

Drugi mocny chwyt to zestawienie Inwokacji z Epilogiem jako dwóch głosów tego samego autora o tym samym doświadczeniu. Praca, która pokazuje, że hymn na cześć Litwy i oskarżenie emigracji stoją w jednej książce, brzmi zupełnie inaczej niż praca cytująca wyłącznie pierwsze cztery wersy poematu.

Przy każdym utworze opłaca się mieć jeden szczegół, którego nie zna każdy zdający. W „Sonetach krymskich” to hydra pamiątek z „Ciszy morskiej” — pamięć atakująca dopiero w spokoju. W „Panu Tadeuszu” — Księga X i emigracja szlachty z obietnicą powrotu na wiosnę. U Norwida — strofa o tęsknocie do beztęsknoty. Trzy takie konkrety wystarczą, żeby wypracowanie przestało wyglądać na streszczenie podręcznika.

Na koniec uwaga o języku pracy. Wygnanie to temat, przy którym łatwo popaść w patos, a patos w rozprawce niemal zawsze zastępuje myśl. Mickiewicz w Epilogu nazwał emigrantów zbiegami z lękliwymi głowami — jeśli on mógł sobie pozwolić na taką trzeźwość, to i wypracowanie na jego temat nie musi brzmieć jak przemówienie rocznicowe.

Jeśli chcesz przećwiczyć ten motyw na zadaniach maturalnych z konkretnych lektur, zajrzyj do bazy zadań: zadania z języka polskiego.