Problematyka społeczna „Ludzi bezdomnych”

Powieść o krzywdzie społecznej

„Ludzie bezdomni" to przede wszystkim powieść o krzywdzie społecznej — o przepaści dzielącej świat bogatych od świata ludzi pracy. Żeromski, pisarz wrażliwy na niesprawiedliwość, daje bezlitosny, dokumentalny obraz nędzy przełomu XIX i XX wieku i stawia pytanie o moralną odpowiedzialność inteligencji wobec wyzyskiwanych.

Obrazy nędzy

Powieść zawiera galerię realistycznych obrazów wyzysku i biedy:

- Warszawa — sutereny i getto żydowskie, fabryka cygar, w której bratowa Judyma pracuje w zaduchu i pyle tytoniowym;

- wieś i Cisy — wilgotne czworaki nad sadzawkami, gdzie wśród dzieci wybucha malaria, podczas gdy zakład dba o komfort bogatych kuracjuszy;

- Zagłębie — kopalnie i huty, zniszczony przemysłem krajobraz, nędzne osiedla robotnicze, wynaturzone dzieci robotników z cynkowni.

Symbolem tej krzywdy jest obraz „Rybak" oraz scena spuszczania zgniłego szlamu do rzeki, z której piją chłopi — „ilustracja roli społecznej zakładu": higiena dla bogatych, trucizna dla biednych.

Diagnoza: medycyna i odpowiedzialność

W odczycie o higienie Judym formułuje radykalną diagnozę społeczną: lekarz jest dziś „lekarzem-sługą ludzi bogatych", a powinien zwalczać przyczyny chorób biedoty — niszczyć suteryny, plugawe dzielnice, złe warunki pracy. To postulat odpowiedzialności inteligencji za los najuboższych. Środowisko lekarskie odrzuca go z drwiną, co obnaża obojętność elit.

Praca u podstaw i etos społecznika

Powieść kontynuuje pozytywistyczną ideę pracy u podstaw i pracy organicznej, ale w wersji młodopolskiej — bardziej ofiarniczej i tragicznej. Judym, M. Les i Joasia reprezentują etos inteligenta-społecznika, który poczuwa się do „długu" wobec ludu. Żeromski pokazuje jednak, jak trudna i samotna jest taka droga: pojedynczy idealista rozbija się o obojętność, układy i interesy.

Konflikt jednostki ze społeczeństwem

Istotnym problemem jest bezsilność szlachetnej jednostki wobec systemu. Judym przegrywa kolejne starcia — z lekarzami, z „starcami" z Cisów, z plenipotentem broniącym dochodu z sadzawek. Jego porażki pokazują, że dobra wola jednostki nie wystarcza wobec struktur opartych na krzywdzie.

Cena idei: dylemat moralny

Najgłębszym problemem powieści jest konflikt między szczęściem osobistym a obowiązkiem społecznym. Judym uznaje, że nie ma prawa do domu, żony i prywatnego szczęścia, dopóki istnieje nędza — i wyrzeka się miłości Joasi. Żeromski nie rozstrzyga jednoznacznie, czy ta ofiara jest słuszna: budzi ona zarazem podziw (heroizm, bezinteresowność) i sprzeciw (okrucieństwo wobec Joasi i siebie, jałowość samotnej ofiary). To czyni problematykę powieści wciąż żywą i dyskusyjną.