Ballada jako gatunek romantyczny

Dlaczego romantyzm w Polsce zaczyna się właśnie od ballad — a nie od poematu, dramatu czy manifestu w prozie? Odpowiedź tkwi w samym gatunku. Ballada była dla nowej epoki formą idealną: ludowa z pochodzenia, fantastyczna z ducha, łącząca w sobie wszystkie trzy rodzaje literackie i programowo lekceważąca klasycystyczne podziały. Wybierając ją, Mickiewicz nie tylko opowiedział nowe historie — zademonstrował nową sztukę. Ten artykuł pokazuje, czym jest ballada romantyczna i jak jej cechy realizują się w cyklu z 1822 roku.

Wszystkie cytaty pochodzą wprost z tekstów „Ballad i romansów”.

Geneza gatunku — od pieśni gminnej do Bürgera i Goethego

Ballada wywodzi się z ludowej pieśni — śpiewanej, tanecznej, przekazywanej ustnie opowieści o zdarzeniach niezwykłych. Literacką karierę zrobiła w drugiej połowie XVIII wieku w Niemczech, gdy poeci preromantyczni odkryli w folklorze siłę, której brakowało wystygłej poezji klasycystycznej. Kamieniem milowym była „Lenora” Bürgera (1773) — opowieść grozy o zmarłym narzeczonym, klasyczny wzór gatunku. Po niej przyszły ballady Goethego: „Erlkönig” (Król olszyn, 1782), w którym demoniczna natura odbiera ojcu dziecko, czy „Der Fischer” z wodną kusicielką. Trzecim patronem był Schiller — jego „Der Handschuh” (Rękawiczka, 1797) Mickiewicz sam przetłumaczył i włączył do swojego tomu, niczego nie ukrywając: polski cykl świadomie wyrasta z tej tradycji.

Mickiewicz nie był jednak naśladowcą. Niemieckie wzory skrzyżował z autentycznym folklorem znad Świtezi — z legendami, które znał z rodzinnych stron pod Nowogródkiem. Stąd podtytuły „z pieśni gminnej” i „ze śpiewu gminnego”: ballada wraca u niego do źródła, z którego wyszła, zanim stała się literaturą.

Wybór ballady miał też wymiar demokratyczny. W hierarchii klasycystycznej był to gatunek „niski” — jarmarczny, gminny, niegodny prawdziwego poety, który powinien pisać ody i poematy opiewające wielkich ludzi wielkim stylem. Mickiewicz odwrócił tę hierarchię: wprowadził do wysokiej literatury wiejskie dziewczyny, strzelców, sługi i zbójców, mówiących językiem bliskim ich własnemu. To, co klasycy mieli za prostactwo, romantycy ogłosili źródłem autentyczności — awans ballady był więc zarazem awansem ludu do rangi bohatera i odbiorcy poezji.

Synkretyzm rodzajowy — epika, liryka i dramat w jednym

Najważniejszą cechą gatunkową ballady jest synkretyzm: współistnienie trzech rodzajów literackich w jednym utworze. Z epiki ballada bierze fabułę i narratora — każda opowiada zamkniętą historię ze zdarzeniami i bohaterami. Z liryki — nastrój, emocjonalność i pieśniową formę wiersza. Z dramatu — dialog, dzięki któremu bohaterowie mówią własnym głosem, bez pośrednictwa narratora. Klasycyzm pilnował czystości rodzajów; ballada z zasady ją łamie — i właśnie dlatego stała się sztandarem nowej epoki.

Dramatyczny żywioł ballady dobrze pokazuje scena z „Rybki”, rozpisana na głosy jak w teatrze — sługa woła z brzegu, topielica odpowiada z rzeki.

Wołanie sługi:

Ach! któż da piersi dzieciątku? Ach! gdzie ty, Krysiu, ach, gdzie ty?

Odpowiedź Krysi:

Tu jestem, w rzece, u spodu, — Cichy mu głos odpowiada — Tutaj drżę cała od chłodu, A żwir mnie oczki wyjada.

Epicki żywioł potrafi z kolei komplikować konstrukcję całości. „Świteź” ma kompozycję ramową — opowieść w opowieści: w ramę współczesnego badania jeziora wpisana została relacja topielicy o zagładzie miasta sprzed wieków. Dzięki temu jedna ballada prowadzi dwie akcje w dwóch czasach i konfrontuje dwa światy, teraźniejszy i legendarny. To chwyt rodem z wielkiej epiki, zmieszczony w utworze liczącym niewiele ponad sto strof — kolejny dowód pojemności gatunku.

Narrator — wiejski gawędziarz, który nie wie wszystkiego

Klasycystyczny narrator był wszechwiedzący i uczony. Narrator ballady to ktoś zupełnie inny: członek ludowej wspólnoty, gawędziarz, który opowiada to, co słyszał, wierzy w to, co opowiada — i uczciwie przyznaje się do granic swojej wiedzy. Wzorcowy przykład otwiera „Świteziankę”.

Narrator „Świtezianki”:

Każdą noc prawie, o jednej porze, Pod tym się widzą modrzewiem. Młody jest strzelcem w tutejszym borze; Kto jest dziewczyna? ja nie wiem.

„Ja nie wiem” — te słowa u klasyka byłyby kompromitacją, u romantyka są programem. Niewiedza narratora zostawia w świecie miejsce na tajemnicę, której żadna relacja nie wyczerpie. Ten sam narrator potrafi rozmawiać z czytelnikiem jak wiejski opowiadacz z kręgiem słuchaczy — uprzedzać niedowierzanie, dawkować napięcie.

Narrator „Świtezi” przed kulminacją:

Powiemże jakie złowiono straszydło? Choć powiem, nikt nie uwierzy.

Co ważne, tajemnica nie zostaje rozwiązana nawet w zakończeniu. „Świtezianka” zamyka się dokładnie tym samym wyznaniem niewiedzy, którym się zaczęła — kompozycyjna klamra podnosi niepewność do rangi zasady.

Finał „Świtezianki”:

Któż jest młodzieniec? Strzelcem był w borze. A kto dziewczyna? Ja nie wiem.

Fantastyka — cudowność traktowana serio

Duchy, rusałki, upiory i diabły pojawiały się w literaturze i przed romantyzmem — ale jako ornament, alegoria albo żart. Ballada romantyczna traktuje je serio: są pełnoprawnymi uczestnikami zdarzeń, wykonawcami wyroków moralnych, częścią rzeczywistości, w którą narrator i lud autentycznie wierzą. Zjawienie się istoty nadprzyrodzonej to w balladach moment najwyższego napięcia, inscenizowany z całym patosem.

Pojawienie się nimfy w „Świteziance”:

Burzy się, wzdyma, pękają tonie, O niesłychane zjawiska! Ponad srebrzyste Świtezi błonie Dziewicza piękność wytryska.

Fantastyka pełni przy tym funkcję poznawczą, nie rozrywkową: świat nadprzyrodzony wie o człowieku to, czego nie widzi „szkiełko i oko” — zna winy, pilnuje przysiąg, wymierza kary. To poprzez cudowność ballada mówi prawdę o moralności; dlatego „Romantyczność”, programowy wstęp cyklu, broni wiary w duchy jako wiedzy, nie zabobonu.

Znamienny jest tu wyjątek potwierdzający regułę: „Romantyczność”, ballada programowa cyklu, rozgrywa się w biały dzień, na rynku miasteczka. Mickiewicz celowo pozbawił ją nocnej scenografii — cud miał się wydarzyć w warunkach pełnej widzialności, żeby spór o jego realność był uczciwy. Pozostałe ballady wracają już do nocy, bo to ona jest naturalnym żywiołem gatunku.

Nastrojowość — noc, jezioro, groza

Ballada ma swój ulubiony pejzaż: noc, księżyc, mgłę, wodę i las. To nie przypadek — w ciemności zawieszone zostają prawa dziennego, racjonalnego świata, a natura pokazuje swoje drugie, tajemne oblicze. Mickiewicz buduje nastrój oszczędnymi środkami, czasem trzema wersami wyliczenia.

Sceneria nocnej ucieczki w „Lilijach”:

Zmrok pada, wietrzyk wieje; Ciemno, wietrzno, ponuro. Wrona gdzieniegdzie kracze, I puchają puchacze.

Charakterystyczne dla gatunku jest łączenie zachwytu z grozą: to samo jezioro, które za dnia jest „gładkie jak szyba lodu”, nocą staje się miejscem, do którego strach się zbliżyć.

Narrator „Świtezi”:

Tak w noc, pogodna jeśli służy pora, Wzrok się przyjemnie ułudzi… Lecz, żeby w nocy jechać do jeziora, Trzeba być najśmielszym z ludzi.

Język ballady — melodia, refren, onomatopeja

Ballada pamięta, że była pieśnią. Stąd jej pieśniowa budowa: regularne strofy, wyraziste rymy, refreny i powtórzenia, które ułatwiały niegdyś zbiorowe śpiewanie i zapamiętywanie. Mickiewicz dodaje do tego język celowo prosty, bliski mowie ludu, oraz onomatopeje wciągające czytelnika w rytm zdarzeń.

Bieg pani do pustelnika w „Lilijach”:

Bieży w dół do strumyka, Gdzie stary rośnie buk, Do chatki pustelnika Stuk stuk, stuk stuk!

Ta strofa wraca w balladzie dosłownie — za drugim razem pani biegnie tą samą drogą i „stuk stuk” puka do tych samych drzwi. Powtórzenie działa jak muzyczny refren, a zarazem znaczy: zbrodniarka kręci się w kółko, wina zawsze zawraca ją w to samo miejsce. U Mickiewicza chwyty pieśniowe nigdy nie są tylko ozdobą — niosą sens.

Ballada po Mickiewiczu — kariera gatunku

Sukces „Ballad i romansów” uczynił z ballady gatunek sztandarowy polskiego romantyzmu — datę ich wydania przyjmuje się za początek całej epoki. Cykl wszedł do żywej kultury także poza literaturą: ballady doczekały się opracowań muzycznych (ze Stanisławem Moniuszką na czele), a Świteź stała się miejscem literackim rozpoznawalnym do dziś. Dla samego Mickiewicza ballada była szkołą warsztatu: świat duchów, ludowa moralność i dramatyczna konstrukcja scen wrócą wkrótce w „Dziadach”, już w skali arcydramatu. Znajomość cech gatunku przydaje się więc podwójnie — do interpretacji samych ballad i do zrozumienia, skąd wziął się teatr „Dziadów”.

Podsumowanie — cechy ballady romantycznej

Na maturze warto umieć wymienić i zilustrować cechy gatunku: synkretyzm rodzajowy (epicka fabuła, liryczny nastrój, dramatyczny dialog), ludowość (źródła w pieśni gminnej, wiejscy bohaterowie, kodeks moralny ludu), fantastykę traktowaną serio (rusałki, upiory jako wykonawcy sprawiedliwości), nastrojowość (noc, jezioro, groza), prostego narratora-gawędziarza z ograniczoną wiedzą oraz pieśniowy język z refrenami i onomatopejami. Każdą z tych cech najlepiej pokazywać na konkretnej balladzie — tak jak w tym artykule — bo cykl Mickiewicza pozostaje wzorcową realizacją gatunku w całej polskiej literaturze.

Chcesz sprawdzić, czy rozpoznajesz cechy ballady na maturze? Przećwicz zadania maturalne z tej lektury na stronie matury-online.pl/zadania/polski/ballady-i-romanse.