Norwid — sylwetka twórcza i nowatorstwo poety

W podręcznikach Cyprian Kamil Norwid (1821–1883) pojawia się jako „czwarty wieszcz”. To tytuł wygodny, ale mylący. Trzej pozostali — Mickiewicz, Słowacki, Krasiński — byli wieszczami za życia: naród ich czytał, spierał się z nimi, oczekiwał proroctw. Norwid otrzymał to miano pośmiertnie, kilkadziesiąt lat po śmierci w paryskim przytułku św. Kazimierza, gdy Zenon Przesmycki (Miriam) zaczął wydobywać jego wiersze z rękopisów. Ta zwłoka nie jest anegdotą biograficzną. Jest konsekwencją tego, jak Norwid pisał — i dlatego jego sylwetkę trzeba zaczynać od warsztatu, nie od dat.

Poniżej sylwetka twórcza, nie streszczenie: na czym polegało nowatorstwo Norwida i dlaczego współcześni go nie przyjęli — pokazane na przykładach z maturalnego wyboru („Bema pamięci żałobny-rapsod”, „Fortepian Chopina”, „Moja piosnka (I)”, „Moja piosnka [II]”, „Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie”).

Czwarty wieszcz z nadania potomnych

Norwid był o pokolenie młodszy od Mickiewicza. Gdy wchodził do literatury, miejsca były już zajęte: kanon epoki, mesjanizm i model poety-proroka ustaliło pokolenie polistopadowe. Nie mógł zostać kolejnym wieszczem, bo ta rola była obsadzona — i, co ważniejsze, nie chciał nią być. Jego wiersze nie prorokują i nie pocieszają. Stawiają pytanie i zostawiają czytelnika z odpowiedzią, której w tekście nie ma.

Periodyzacja epoki umieszcza jego twórczość w fazie romantyzmu późnego (1848–1863) — czyli już po szczycie. Dla maturzysty to istotne: Norwid pisze wewnątrz romantyzmu, ale przeciw jego stylistyce. Zamiast melodii — chropowatość, zamiast wielkiego uczucia — pojęcie, zamiast obrazu — myśl o obrazie. Był najbardziej intelektualnym z romantyków, a jego najważniejsze przedsięwzięcie liryczne, cykl „Vade-mecum”, na szeroką recepcję czekało do XX wieku.

Poeta bez miejsca — geografia zamiast biografii

Norwid ma zwyczaj, który mówi o nim więcej niż życiorys: podpisuje wiersze miejscem i datą. Pod „Moją piosnką (I)” czytamy:

Pisałem we Florencji 1844 r.

Dwanaście lat później, pod wierszem o Sokratesie i Mickiewiczu:

Pisałem w Paryżu 1856 w styczniu.

Między tymi sygnaturami mieści się los emigranta: dwa miasta, żadnego domu. Norwid nie robi z tego jednak tematu skargi. W „Mojej piosnce [II]” tęsknota kierowana jest — w każdej strofie — do Boga, nie do rodaków, a jej przedmiotem nie jest ziemia, tylko obyczaj: szacunek dla chleba, nienaruszalność bocianiego gniazda, powitanie „Bądź pochwalony”. To już nie patriotyzm romantycznego czynu, lecz patriotyzm etyki codziennej. Ojczyzna jest u niego zbiorem zachowań, a nie terytorium — i to jedna z jego najbardziej nowoczesnych myśli.

Przemilczenie — najważniejsze bywa to, czego w wierszu nie ma

Przemilczenie to znak firmowy Norwida: znaczące niedopowiedzenie, w którym mieści się sens. W „Bema pamięci żałobnym-rapsodzie” kulminacja została zastąpiona rzędem kropek:

. . . . . . . . . . . . . . . .
Dalej — dalej — —

Wiersz się nie kończy — urywa. Kropki są zapisem odcinka drogi, którego poeta nie chce opowiedzieć: pochód idzie dalej, poza tekst, w przyszłość. Tam, gdzie Mickiewicz dopowiedziałby proroctwo, Norwid zostawia typograficzną ciszę i podwójny myślnik.

Podobnie działa finał „Mojej piosnki (I)”. Podmiot sięga po lekarstwo najpewniejsze z możliwych — po poezję czarnoleską — a cała pointa mieści się w przerwie między dwoma wielokropkami:

I zagrałem…
… i jeszcze mi smutniej.

Samo zagranie nie zostało opisane. Między „zagrałem” a „smutniej” nie ma zdania — jest odstęp, wcięcie, pauza. Czytelnik musi wykonać tę pracę sam i domyślić się, co w tej ciszy zawiodło. Na tym polega Norwidowskie przemilczenie: nie ukrywa treści, tylko przerzuca ją na odbiorcę. Współcześni nazywali to niejasnością; XX wiek nazwał to techniką.

Ironia i pytanie zamiast wykrzyknika

„Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie” jest zbudowane wyłącznie z pytań. Każda strofa ma ten sam szkielet: pytanie o winę, wyliczenie pośmiertnych honorów i jedno słowo pointy, które wszystko odwraca.

Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie,
Że ci ze złota statuę lud niesie,
Otruwszy pierwej?

Ironia nie jest tu ozdobnikiem, tylko konstrukcją. Zdanie wygląda jak pochwała — złoty posąg, wdzięczny lud — a jest oskarżeniem: honor przychodzi po zbrodni. Słowo „pierwej”, wracające na końcu każdej strofy, działa jak gilotyna: unieważnia wszystko, co powiedziano wcześniej. Sokrates, Dante, Kolumb, Camões, Kościuszko, Napoleon — sześć razy ten sam mechanizm, sześć różnych narodów i ten sam wstyd.

Siódme pytanie zostaje bez odpowiedzi i bez pointy:

Coś ty uczynił ludziom Mickiewiczu?

Norwid nie dopowiada, co zrobiono Mickiewiczowi — poprzednie sześć strof zrobiło to za niego. Wiersz powstał w styczniu 1856 roku, kilka tygodni po śmierci wieszcza, gdy emigracja opłakiwała go uroczyście. Zamiast trenu Norwid podsunął rachunek. To technika nowoczesna: sens powstaje z układu, a nie z deklaracji.

Liryka pojęć — kiedy bohaterem wiersza jest idea

Najbardziej rozpoznawalna cecha Norwida to przeniesienie liryki z poziomu obrazu na poziom pojęcia. W „Fortepianie Chopina” punkt kulminacyjny nie należy ani do Chopina, ani do Warszawy, lecz do abstraktu, do którego poeta zwraca się jak do osoby:

O! Ty — co się w Dziejach zowiesz Erą,
Gdzie zaś ani historii zenit jest,
Zwiesz się razem: Duchem i Literą
I „consummatum est” —

Adresatem apostrofy jest Dopełnienie — doskonałe wypełnienie formy. Norwid zapisuje rzeczowniki abstrakcyjne wielką literą (Styl, Era, Duch, Litera, a kulminacyjne „BRAK” wersalikami), bo traktuje je jak bohaterów utworu. Taka liryka pojęciowa wymaga myślenia, nie wzruszenia — i to głównie ona odstręczała czytelników przyzwyczajonych do poezji uczucia.

Ta sama skłonność do abstrahowania działa nawet w opisie. W rapsodzie o Bemie chorągwie pochylone nad konduktem porównane są najpierw do zwierząt, a w następnym wersie — do myśli:

Jak włóczniami przebite smoki, jaszczury i ptaki,
Jako wiele pomysłów, któreś dościgał włóczniami…

Porównanie przeskakuje z widzialnego w niewidzialne w obrębie dwóch wersów. Bem przestaje być wodzem od szabli, staje się człowiekiem ścigającym pomysły. Jedno słowo przenosi bohaterstwo z pola bitwy do sfery intelektu — a przy okazji pokazuje, co dla Norwida było w wielkości najważniejsze.

Chropowatość, neologizm, myślnik — warsztat, który miał uwierać

Norwid pisze celowo niegładko. Słowacki uwodzi melodią, Norwid melodię łamie — bo płynność usypia, a jemu potrzebny jest czytelnik obudzony. Stąd cztery narzędzia, po których rozpoznaje się jego wiersz na pierwszy rzut oka.

Złożenia z łącznikiem: „rzutu-moc”, „złoto-pszczoła”, „Miłości-profil”, „Doskonałe-wypełnienie”, „Pospolita-rzecz”.
Słowa tworzone przez zaprzeczenie: „beztęsknota”, „bezmyślenie”, „bez światłocienia”.
Myślnik jako znak pauzy i wahania, rozbijający wers na oddechy: „Ten sam — runął — na bruki z granitu!”.
Wersaliki i wyróżnienia jako podkreślenie pojęcia — kulminacyjne „BRAK” w „Fortepianie Chopina”.

Najlepszy przykład tego słowotwórstwa daje „Moja piosnka [II]”, gdzie jednym wersem opisani zostają ludzie wolni od rozterki:

Do beztęsknoty i do bezmyślenia,
Do tych, co mają tak za tak, nie za nie
Bez światłocienia,

„Beztęsknota” i „bezmyślenie” są zbudowane przez zaprzeczenie — tak, jak filozof buduje termin, a nie jak poeta buduje metaforę. „Bez światłocienia” to z kolei pojęcie z malarstwa użyte do opisu moralności. Ten nawyk przenoszenia języka sztuk plastycznych na grunt etyki wraca u Norwida stale: o muzyce Chopina mówi „Styl” i „prostota Doskonałości Peryklejskiéj”, a samego kompozytora widzi jak posąg wydobywany dłutem z marmuru.

Jak daleko potrafi pójść w skrócie, pokazuje ten fragment „Fortepianu Chopina”:

Polska — przemienionych kołodziejów!
Taż sama, zgoła,
Złoto-pszczoła!…

„Przemienieni kołodzieje” to aluzja do Piasta — Polska widziana od jej legendarnego początku, w chwili przemiany chłopa w króla. „Złoto-pszczoła” jest złożeniem bez precedensu: praca, słodycz i kruchość zamknięte w jednym wyrazie. Norwid oszczędza czytelnikowi wykładu, ale każe mu rozwiązać zagadkę. Dokładnie tak pracuje poezja XX wieku.

Rozmowa z antykiem, Biblią i Czarnolasem

Erudycja Norwida nie jest ozdobą — jest argumentem. Gdy chce powiedzieć, że narody krzywdzą swoich wielkich, nie mówi tego wprost: buduje szereg Sokrates — Dante — Kolumb — Camões — Kościuszko — Napoleon, a dopiero na jego końcu stawia Mickiewicza. Sprawa polska przestaje być wyjątkiem i staje się przypadkiem prawidłowości. To odwrotność mesjanizmu, który z polskiego cierpienia czynił zjawisko jedyne w dziejach.

Tak samo działają odwołania w „Fortepianie Chopina”: Orfeusz, Pigmalion, Fidiasz, Perykles, Ajschylos — a obok nich biblijne „consummatum est” i Tabor. Kondukt Bema idzie zaś pod mury Jerycha. Antyk, Biblia i historia najnowsza są u Norwida jednym materiałem, bo wszystkie mówią o tym samym: o cenie, jaką płaci się za doskonałość.

Osobne miejsce zajmuje Kochanowski. W „Mojej piosnce (I)” podmiot, chcąc się uleczyć, sięga po tradycję czarnoleską:

Złotostruna, nie opuść mię, lutni!
Czarnoleskiej ja rzeczy
Chcę — ta serce uleczy!

Wybór jest znaczący: nie romantyczny wzór, lecz renesansowa równowaga. I właśnie ta terapia zawodzi. Norwid mówi tym samym coś gorzkiego o swoim wieku — dawna harmonia nie działa już na nowoczesną rozpacz, której obrazem jest w tym wierszu czarna nić towarzysząca każdemu gestowi:

Źle, źle zawsze i wszędzie.
Ta nić czarna się przędzie:

„Późny wnuku” — Norwid o własnym niezrozumieniu

Norwid jako jedyny z romantyków uczynił z opóźnionej recepcji zarazem temat i teorię. „Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie” kończy się prawem historycznym sformułowanym niemal jak twierdzenie:

Bo glina w glinę wtapia się bez przerwy,
Gdy sprzeczne ciała zbija się aż ćwiekiem
Później… lub pierwéj…

Przeciętność łączy się z przeciętnością bez oporu — glina wtapia się w glinę. Wielkość trzeba w społeczeństwo wbić ćwiekiem: siłą i z uszkodzeniem materiału. „Później… lub pierwéj” jest zaś zastrzeżeniem chłodnego obserwatora — sprawiedliwość przyjdzie, tylko nie wiadomo kiedy i po czyjej śmierci. Zauważmy, że nie ma tu pocieszenia. Jest diagnoza.

W „Fortepianie Chopina” ten sam pomysł przybiera formę adresu do czytelnika, którego jeszcze nie ma:

Lecz Ty — lecz ja? Uderzmy w sądne pienie,
Nawołując: „Ciesz się, późny wnuku!”

Adresatem jest wnuk, nie współczesny. Norwid pisze do publiczności przyszłej — i to okazało się trafną diagnozą własnego losu. Zmarł w 1883 roku w paryskim przytułku, a jego wiersze wróciły do obiegu dopiero na przełomie XIX i XX wieku, wydobyte z rękopisów przez Zenona Przesmyckiego. Zapowiedź z wiersza o Sokratesie — że grób wielkiego człowieka „jeszcze odemkną powtórnie” — spełniła się na nim samym.

Nowatorstwo Norwida — dlaczego brzmi jak poeta XX wieku

Zbierzmy to, co składa się na jego odrębność:

Przemilczenie i elipsa — sens ulokowany w luce: w wielokropku, w pauzie, w rzędzie kropek zamiast strofy.
Liryka pojęciowa — bohaterem wiersza bywa idea (Dopełnienie, Styl, Era), nie postać i nie pejzaż.
Ironia i pytanie retoryczne zamiast deklaracji, proroctwa i wykrzyknika.
Świadoma chropowatość — przerzutnie, myślniki, urwana składnia, rytm mowy zamiast melodii.
Neologizmy i złożenia z łącznikiem jako narzędzie skrótu myślowego.
Parabola i erudycyjna aluzja — konkretny przypadek pokazany jako prawo ogólne.
Nowy patriotyzm — etyka codzienności i praca zamiast czynu zbrojnego.
Wiersz jako zadanie dla czytelnika, a nie gotowy przekaz do przyjęcia.

Każdy z tych punktów był w romantyzmie anomalią, a w poezji XX wieku stał się normą. Dlatego Norwida nazywa się prekursorem nowoczesności: jego pomysły zrobiły się oczywiste dopiero wtedy, gdy poezja przestała śpiewać, a zaczęła myśleć. Współcześni nie mieli narzędzi, żeby go czytać — szukali melodii tam, gdzie była konstrukcja, i uczucia tam, gdzie było pojęcie.

Norwid na maturze — co warto zapamiętać

Jeśli w zadaniu pojawia się fragment Norwida, sprawdzane są zwykle trzy rzeczy: rozpoznanie środka (przemilczenie, ironia, neologizm, apostrofa do pojęcia), powiązanie utworu z sytuacją twórcy niedocenionego oraz zestawienie Norwida z wieszczami. Warto mieć gotowe kontrasty:

Norwid a Mickiewicz — proroctwo i wiara zbiorowa kontra pytanie i chłodna analiza.
Norwid a Słowacki — melodia i wizyjność kontra chropowatość i pojęcie.
Norwid a mesjanizm — polskie cierpienie jako wyjątek kontra polski przypadek w europejskim szeregu (Sokrates, Dante, Kolumb).
Norwid a Kochanowski — świadome przywołanie „czarnoleskiej rzeczy”, które kończy się niepowodzeniem.
Norwid a kult wielkich ludzi — pomnik stawiany po krzywdzie, sława zawsze spóźniona.

Najkrótsza formuła, którą można zapamiętać przed egzaminem: Norwid nie opowiada uczucia — buduje sytuację, w której czytelnik musi to uczucie sam odkryć. Wieszczowie mówili narodowi, co ma czuć. Norwid pyta i milknie.

Chcesz sprawdzić, czy rozpoznajesz Norwidowskie środki w nieznanym fragmencie? Przećwicz zadania maturalne na stronie matury-online.pl/zadania/polski/wiersze-norwida.