Rok 1984

„Rok 1984” George'a Orwella, wydany w 1949 roku, to najsłynniejsza antyutopia w literaturze światowej — powieść, która dała kulturze zestaw pojęć opisujących totalitaryzm: Wielki Brat, nowomowa, dwójmyślenie, myślozbrodnia, myślopolicja. Akcja rozgrywa się w Oceanii, jednym z trzech superpaństw toczących wieczną wojnę, gdzie wszechwładna Partia (ANGSOC) kontroluje nie tylko czyny, ale i myśli obywateli. Bohaterem jest Winston Smith, urzędnik Ministerstwa Prawdy, którego zawodem jest fałszowanie historii — i który podejmuje samobańczy bunt: zaczyna prowadzić dziennik i myśleć samodzielnie.

Powieść śledzi drogę Winstona od pierwszych aktów sprzeciwu, przez miłość do Julii i przystąpienie do rzekomego podziemnego Bractwa, aż po aresztowanie i reedukację w Ministerstwie Miłości. Orwell z przerażającą precyzją pokazuje mechanizmy państwa totalitarnego: nieustanną inwigilację przez teleekrany, kult jednostki, fałszowanie przeszłości, niszczenie języka i uczuć. Kulminacją jest złamanie Winstona w pokoju 101 i ostatnie, wstrząsające zdanie powieści — „Kochał Wielkiego Brata” — obraz całkowitego zwycięstwa systemu nad człowiekiem.

Na maturze „Rok 1984” jest kluczowym tekstem do tematów o totalitaryzmie, zniewoleniu jednostki, manipulacji językiem i władzy nad prawdą. Zestawia się go z „Folwarkiem zwierzęcym” tego samego autora, z „Procesem” Kafki, z antyutopiami Huxleya i Zamiatina oraz z rozrachunkiem z systemami totalitarnymi w literaturze polskiej (Miłosz, Herling-Grudziński). Orwellowskie pojęcia — zwłaszcza nowomowa i dwójmyślenie — na trwałe weszły do języka refleksji o propagandzie i manipulacji.