Moralność w warunkach skrajnych

„Pożegnanie z Marią” Borowskiego jest jednym z najtrudniejszych pytań, jakie literatura postawiła moralności: co dzieje się z etyką, gdy człowiek znajdzie się w warunkach skrajnych — w obozie, gdzie śmierć jest codziennością, a przetrwanie zależy od porzucenia zasad? Borowski nie daje pocieszającej odpowiedzi. Pokazuje, że obóz nie tylko łamie normy, lecz je odwraca: dobro miesza się ze złem, litość wyraża się przez kłamstwo, a instynkt przetrwania bywa silniejszy niż najświętsze więzi. A jednak w tej ciemności tlą się iskry — gesty godności, które nie pozwalają uznać człowieczeństwa za całkiem unicestwione.

Ta problematyka należy do najczęstszych tematów maturalnych związanych z literaturą wojny. Poniższa analiza pokazuje oba bieguny obozowej moralności — degradację i ocalenie — oraz miarę człowieczeństwa, jaką proponuje Borowski. Wszystkie cytaty pochodzą wprost z tekstu opowiadań.

Świat odwróconych wartości

W warunkach skrajnych pojęcia moralne nie znikają — one się odwracają. To, co w normalnym świecie jest złem, w obozie może być jedynym możliwym dobrem, i odwrotnie. Najlepiej pokazuje to zasada obowiązująca na rampie: ludzi idących na śmierć okłamuje się, mówiąc im, że idą się kąpać. W normalnej etyce kłamstwo jest złem — tutaj staje się miłosierdziem.

Narrator nazywa to oszustwo wprost:

Jest to jedyna dopuszczalna forma litości.

Prawda niczego by nie zmieniła — ofiara i tak zginie — a tylko pomnożyłaby jej cierpienie i strach. Dlatego litość może się wyrazić już tylko przez kłamstwo. To pokazuje, jak głęboko obóz przewartościowuje etykę: dobro nie znika, ale traci swoją normalną formę i musi przybrać kształt zła. W świecie skrajnym nie ma czystych wyborów — każda decyzja jest skażona.

Współudział ofiar — moralność w potrzasku

Najtrudniejszym moralnie aspektem obozu jest to, że ofiary zostają wprzęgnięte w machinę zagłady. Więzień funkcyjny, by przeżyć, musi pracować przy transportach, rozładowywać wagony, sprzątać po zamordowanych. Sam nie zabija — ale jest częścią systemu, który zabija. To potrzask moralny bez wyjścia: odmowa oznacza własną śmierć, a zgoda — współudział. Borowski nie osądza tych, którzy wybrali przetrwanie, ale też nie ukrywa ceny tego wyboru. Kulminacją tego dylematu jest scena, w której narrator patrzy na siebie i innych funkcyjnych i zadaje pytanie zawieszające cały porządek moralny.

Tadek pyta przyjaciela na rampie:

Słuchaj, Henri, czy my jesteśmy ludzie dobrzy?

To pytanie nie doczeka się odpowiedzi — i właśnie w tym tkwi jego siła. Borowski nie rozstrzyga, czy człowiek, który przeżył kosztem współudziału, jest jeszcze „dobry”. Zostawia czytelnika z tą niepewnością, bo w warunkach skrajnych proste kategorie dobra i zła przestają wystarczać.

Borowski nazywa też brutalną logikę, która rządzi psychiką ocalałych. W scenie, gdy dziesięć tysięcy mężczyzn w milczeniu patrzy na nagie kobiety wiezione do gazu i nikt nie podnosi ręki, narrator wyjaśnia tę bierność jednym zdaniem:

Bo żywi zawsze mają rację przeciw umarłym.

To gorzka prawda o moralności w warunkach skrajnych: ten, kto chce żyć, nie może utożsamić się z tymi, którzy już idą na śmierć — bo solidarność z umarłymi oznaczałaby własną zgubę. Instynkt przetrwania każe „mieć rację” przeciw ofiarom, odwrócić od nich wzrok. Borowski obnaża ten mechanizm nie po to, by go usprawiedliwić, lecz by pokazać, jak system rozbija ludzką wspólnotę u samych jej podstaw.

Dno degradacji — gdy instynkt zabija sumienie

Borowski pokazuje, jak nisko może upaść człowiek, gdy obóz zniszczy w nim wszystko poza instynktem przetrwania. Najskrajniejszym obrazem jest historia Mojszego z Sonderkommanda, który przy komorze gazowej rozpoznał własnego ojca — i mimo to odesłał go na śmierć, bo kazano mu pracować.

Mojsze relacjonuje, co powiedział ojcu:

Idź, ojciec — mówię — wykąp się w łaźni, a potem pogadamy, widzisz, że teraz nie mam czasu

To granica, za którą kończy się człowieczeństwo: syn odsyła ojca do gazu, a potem wyjmuje z jego ubrania rodzinne zdjęcia. Podobnym obrazem jest scena z rampy, gdy młoda matka wypiera się własnego dziecka, byle znaleźć się między tymi, którzy będą żyć. Borowski pokazuje te sceny bez potępienia — nie po to, by oskarżyć zdemoralizowane jednostki, lecz by oskarżyć system, który człowieka do tego doprowadza. Wina spada na obóz, nie na ofiarę, którą obóz złamał.

Iskry godności — obrona człowieczeństwa

Gdyby Borowski pokazał tylko degradację, jego proza byłaby oskarżeniem człowieka. Ale on pokazuje też drugi biegun: gesty godności, które w tym piekle ocalają sens słowa „człowiek”. W „Proszę państwa do gazu” dziewczyna o jasnych włosach, zrozumiawszy z milczenia narratora, że jedzie na śmierć, nie wpada w panikę — idzie ku samochodom z dumą.

Narrator opisuje jej reakcję:

Już wiem — rzekła z odcieniem pańskiej pogardy w głosie

Ta „pańska pogarda” to godność wobec zagłady: dziewczyna sama, świadomie wchodzi po schodkach na auto jadące do gazu, odmawiając katom satysfakcji z jej strachu. Jeszcze mocniejsza jest scena z siwą panią, która — gdy przerażone kobiety uciekają od martwych niemowląt — bierze je na ręce, choć wie, że i tak idzie na śmierć.

Kobieta, patrząc narratorowi w oczy, szepcze:

Dziecko, dziecko — szepnęła, uśmiechając się.

W obliczu własnej śmierci kobieta myśli nie o sobie, lecz o cudzych dzieciach — bierze je, by ktoś idący do gazu nie szedł sam. To najczystszy gest ludzkiej solidarności w całym zbiorze. Borowski pokazuje w ten sposób, że nawet system totalny nie potrafi zabić człowieczeństwa do końca: tam, gdzie wszystko sprzyja degradacji, ktoś jeszcze wybiera godność.

Miara Borowskiego — krzywda człowieka jako kryterium

Choć narrator relacjonuje beznamiętnie, w opowiadaniach pada wprost sformułowana miara moralna — kryterium, wobec którego Borowski osądza cały świat. W „U nas w Auschwitzu…”, przy okazji rozważań o antyku zbudowanym na niewolnictwie, narrator formułuje credo, które jest sercem etyki całego zbioru.

Tadek zapisuje swoją zasadę:

Nie ma piękna, jeśli w nim leży krzywda człowieka. Nie ma prawdy, która tę krzywdę pomija. Nie ma dobra, które na nią pozwala.

To zdanie odwraca cały tradycyjny system wartości — antyczną triadę piękna, prawdy i dobra — i podporządkowuje ją jednemu kryterium: krzywdzie człowieka. Nic nie jest piękne, prawdziwe ani dobre, jeśli opiera się na cudzym cierpieniu. To radykalny humanizm, wykuty w obozie: miarą wszystkiego staje się konkretny, cierpiący człowiek. W warunkach skrajnych, gdzie wszystkie pojęcia się rozpadły, Borowski szuka jednej niepodważalnej podstawy — i znajduje ją w zakazie krzywdzenia.

Gdzie leży godność człowieka

Skoro obóz odbiera człowiekowi wolność, ciało, a często i życie — co jeszcze może stanowić o jego godności? Borowski udziela odpowiedzi, która przenosi godność w sferę, której system nie potrafi dosięgnąć.

Narrator formułuje swoje przekonanie:

godność człowieka naprawdę leży w jego myśli i w jego uczuciu

To ważna deklaracja: obóz może zniewolić ciało i narzucić czyny, ale myśl i uczucie pozostają ostatnim obszarem wolności. Dopóki człowiek myśli i czuje — dopóki potrafi zapytać „czy jesteśmy ludzie dobrzy?”, dopóki jego ciało buntuje się mdłościami — zachowuje resztkę godności. To właśnie ta sfera pozwala narratorowi rozpoznać własne zezwierzęcenie jako „patologiczne”, a więc nie utożsamić się z nim bez reszty.

Misja świadka — moralny sens pamięci

Z tej resztki godności wyrasta najważniejszy obowiązek moralny, jaki narrator nakłada na siebie i ocalałych: obowiązek świadectwa. Przetrwanie ma sens tylko wtedy, gdy służy zapamiętaniu i oddaniu głosu tym, którzy zginęli.

Tadek pisze do ukochanej o powinności ocalałych:

będziemy musieli zdać ludziom żywym relację i stanąć w obronie zmarłych.

„Stanąć w obronie zmarłych” — to moralne uzasadnienie całej prozy Borowskiego. Beznamiętna, gorzka, pozbawiona pocieszenia relacja nie jest aktem cynizmu, lecz właśnie wypełnieniem tej powinności: dać świadectwo prawdzie, choćby była nie do zniesienia. W ten sposób sama forma opowiadań staje się aktem moralnym — obroną pamięci ofiar przed zapomnieniem i zafałszowaniem.

Bez taniego pocieszenia — nowość Borowskiego

Rewolucyjność ujęcia moralności u Borowskiego polega na zerwaniu z tradycją martyrologiczną. Wcześniejsza literatura o cierpieniu Polaków budowała pociechę: ofiara była święta, cierpienie uszlachetniało, a zło pozostawało po stronie wroga. Borowski odbiera ten komfort. Pokazuje, że obóz nie uszlachetnia, lecz demoralizuje, a granica między katem a ofiarą bywa cieńsza, niż chcielibyśmy wierzyć. Nie znaczy to jednak, że jego proza jest nihilistyczna — przeciwnie, właśnie dlatego, że nie łudzi, jej apel moralny jest tym mocniejszy. Odbierając czytelnikowi łatwe potępienie i łatwą litość, Borowski zmusza go do prawdziwego namysłu nad tym, czym jest człowieczeństwo i jak łatwo je stracić.

Podsumowanie — co trzeba umieć na maturę

Moralność w warunkach skrajnych to u Borowskiego świat wartości odwróconych: litość wyraża się przez kłamstwo („jedyna dopuszczalna forma litości”), ofiary zostają wprzęgnięte we współudział, a instynkt przetrwania bywa silniejszy niż więzi rodzinne (Mojsze, matka wypierająca dziecko). Ale obok degradacji Borowski pokazuje iskry godności (dziewczyna idąca na śmierć z „pańską pogardą”, siwa pani biorąca cudze niemowlęta) oraz formułuje miarę człowieczeństwa: „Nie ma piękna, jeśli w nim leży krzywda człowieka”. Godność leży w myśli i uczuciu, a jej ostatecznym wyrazem jest obowiązek świadka — „stanąć w obronie zmarłych”. Na maturze temat obsługuje zagadnienia człowieka w sytuacji granicznej, relatywizmu moralnego, godności i literatury świadectwa — warto zestawiać go z „Innym światem” Herlinga-Grudzińskiego, „Medalionami” Nałkowskiej i „Dżumą” Camusa.

Chcesz sprawdzić, czy umiesz pisać o moralności w warunkach skrajnych? Przećwicz zadania maturalne z tej lektury na stronie matury-online.pl/zadania/polski/pozegnanie-z-maria.