Motywy literackie w „Ojcu Goriot”

Motyw ojca i ojcostwa

Najważniejszym motywem powieści jest ojcostwo — doprowadzone w postaci Goriota do skrajności, do postaci tragicznej i chorobliwej namiętności. Dla Goriota bycie ojcem to sens istnienia, a samą istotę ojcostwa definiuje on jako nieustanne dawanie:

Ojciec musi zawsze dawać, żeby być szczęśliwym. Dawać zawsze, to znaczy być ojcem.

Balzac nadaje temu uczuciu wymiar niemal religijny — ojciec zostaje przyrównany do Boga:

Ojciec pojmuje swe dzieci, tak jak Bóg ludzi pojmuje; ojciec widzi głąb ich serca i przenika ich zamiary.

Motyw ojcostwa splata się nierozerwalnie z motywem niewdzięczności dzieci. Ofiara Goriota zostaje odpłacona odtrąceniem, a gorzka mądrość, do której dochodzi umierający starzec, brzmi jak przestroga:

Trzeba umrzeć, żeby poznać, czym są dzieci.

To zestawienie bezgranicznej miłości i bezwzględnej niewdzięczności czyni z „Ojca Goriot” mieszczańską wersję tragedii króla Leara.

Motyw pieniądza i jego władzy

Pieniądz jest w świecie powieści siłą sprawczą wszystkiego — decyduje o pozycji, miłości, małżeństwie, a nawet o więzach rodzinnych. To pieniądz Goriota (posagi) zjednuje mu początkowo szacunek zięciów, a jego brak — pogardę. Rastignac, poznawszy Paryż, przyznaje rację cynikom:

Vautrin ma słuszność, powiedział, bogactwo jest cnotą.

Balzac pokazuje pieniądz jako czynnik demoralizujący i rozkładający naturalne uczucia: córki kochają ojca dopóty, dopóki ma majątek; małżeństwa są transakcjami; nawet zbrodnicza intryga Vautrina to po prostu rachunek. Motyw ten czyni z powieści bezlitosną krytykę mieszczańsko-arystokratycznego społeczeństwa, w którym „ultima ratio mundi” (ostateczny argument świata) to gotówka.

Motyw kariery i inicjacji

Losy Rastignaca realizują motyw kariery — drogi młodego, ubogiego człowieka do sukcesu w wielkim świecie. Jest to zarazem motyw inicjacji: bohater przechodzi „szkołę życia”, w której traci prowincjonalną niewinność i poznaje reguły społecznej gry. Nauczyciele podsuwają mu cyniczną maksymę:

Niech mężczyźni i kobiety będą w oczach pana końmi pocztowymi, które mogą sobie padać na każdej stacji, byle byś pan doścignął szczyt swych pragnień.

Finałowe wyzwanie „Teraz my się spróbujemy!” domyka ten motyw: inicjacja została zakończona, bohater jest gotów do walki o władzę.

Motyw wielkiego miasta (Paryż)

Paryż jest w powieści niemal osobnym bohaterem — przestrzenią kontrastów między nędzą pensjonatu Vauquer a przepychem salonów Saint-Germain i Chaussée-d'Antin. Miasto jawi się jako miejsce zepsucia i bezwzględnej walki o byt, „dżungla” lub „ocean błota”. Rastignac ujmuje to dosadnie:

[...] w takim razie wasz Paryż jest kałużą.

Vautrin dopełnia ten obraz metaforą społecznej dżungli, w której trzeba działać jak „kula armatnia”. Paryż jest więc zarazem obiektem pożądania i źródłem demoralizacji.

Motyw maski i pozoru

Świat powieści rządzi się pozorem: eleganckie damy okazują się niewdzięcznymi córkami plebejusza, dobroduszny lokator — zbrodniarzem, świetność salonów kryje długi i zdrady. Najdobitniej ucieleśnia ten motyw Vautrin, pod którego jowialną maską kryje się galernik Collin, demaskujący hipokryzję innych:

Na naszym ramieniu mniej jest hańby, niż w waszym sercu, niedołężne członki zgangrenowanego towarzystwa [...].

Motyw cierpienia i śmierci

Powieść przenika cierpienie — moralne (upokorzenia Rastignaca, hańba córek) i fizyczne (agonia Goriota). Śmierć starca, samotna i pozbawiona godnego pochówku, jest kulminacją tego motywu i oskarżeniem świata. Dla kontrastu Balzac zestawia śmierć Goriota z równoległym „umieraniem dla świata” wicehrabiny de Beauséant, opuszczonej przez kochanka i wycofującej się z Paryża — kobiety, która w rozpaczy zachowuje jednak posągową godność:

Rzekłbyś, że to Niobe wyciosana z marmuru.

Motyw poświęcenia i miłości

Obok miłości ojcowskiej Balzac ukazuje różne oblicza poświęcenia: ofiarę matki i sióstr Rastignaca, oddających mu oszczędności, oraz namiętną, wyniszczającą miłość córek Goriota do niewartych tego kochanków (Anastazja poświęca dla Maksyma de Trailles majątek, honor i spokój). Motyw ten pokazuje, że w świecie powieści bezinteresowne uczucie niemal zawsze prowadzi do klęski.

Motywy literackie — podsumowanie

• Ojcostwo i niewdzięczność dzieci — centralny motyw, tragedia miłości ojcowskiej (nawiązanie do „Króla Leara”)
• Władza pieniądza — pieniądz jako siła rządząca uczuciami i relacjami
• Kariera i inicjacja — droga młodego człowieka przez „szkołę życia”
• Wielkie miasto — Paryż jako przestrzeń kontrastów i demoralizacji
• Maska i pozór — rozdźwięk między pozorem a prawdą (Vautrin, córki, salony)
• Cierpienie i śmierć — samotna agonia Goriota jako oskarżenie świata
• Poświęcenie i miłość — bezinteresowne uczucie skazane na klęskę