Nie-Boska komedia

„Nie-Boska komedia" Zygmunta Krasińskiego, napisana przez zaledwie dwudziestojednoletniego autora i wydana anonimowo w Paryżu w 1835 roku, to pierwszy w literaturze polskiej dramat o rewolucji społecznej. Już sam tytuł jest prowokacją: tam, gdzie Dante prowadził czytelnika ku Boskiej komedii zbawienia, Krasiński pokazuje komedię na wskroś ludzką — historię, w której ludzie sami, bez Boga, rozgrywają swój los i sami się gubią. To dzieło o dwóch katastrofach naraz: rozpadzie rodziny i upadku całej cywilizacji.

Dramat rozpada się na dwie części o odmiennej skali. W pierwszej hrabia Henryk, nazywany Mężem, niszczy własny dom — porzuca żonę Marię i syna Orcia, ścigając zwodniczy ideał ucieleśniony przez upiorną Dziewicę; to studium „fałszywego poety", który traktuje życie jako materię do estetycznych uniesień, aż szatański głos szydzi z niego: „Dramat układasz". W części drugiej akcja rozszerza się do starcia dwóch ginących światów: arystokracji broniącej się w okopach Świętej Trójcy i rewolucji prowadzonej przez zimnego, beznamiętnego Pankracego. Siła utworu polega na tym, że Krasiński — sam arystokrata — nie daje racji żadnej ze stron: stary świat jest zgnile martwy, nowy rodzi się z mordu i kłamstwa.

Dla maturzysty „Nie-Boska komedia" to przede wszystkim wielkie pytania: czy jednostka może zatrzymać „koło historii", czym jest poezja, gdy bywa zarazem darem i przekleństwem (los ślepego Orcia), oraz co znaczy finałowe „Galilaee, vicisti" — prowidencjalistyczna wizja, w której zwycięzcą obu obozów okazuje się Chrystus. To także dramat niewygodny: jego antysemicki wątek Przechrztów czyta się dziś jako wyraz lęków epoki. Opracowania w tym dziale prowadzą przez kompozycję, bohaterów, konflikt klas i kluczowe konteksty — zawsze z odwołaniem do tekstu.