Charakterystyka Kreona z cytatami

Kreon to jedna z najważniejszych postaci drugoplanowych w „Królu Edypie” Sofoklesa, a zarazem figura, która w całym dramacie pełni rolę przeciwwagi dla tytułowego bohatera. Jest bratem królowej Jokasty, a więc szwagrem Edypa, i należy do tebańskiego rodu spokrewnionego z dawnymi władcami miasta. Charakterystyka Kreona ukazuje człowieka rozważnego, opanowanego i lojalnego wobec państwa, który swoją powściągliwością i logiką wyraźnie odcina się od gwałtowności i pychy Edypa. Warto pamiętać, że Kreon z „Króla Edypa” to inna odsłona tej postaci niż znany z „Antygony” władca skłonny do tyranii. W tej tragedii poznajemy go jako wzór umiaru i zdrowego rozsądku.

Kim jest Kreon

Kreon jest synem Menojka i bratem Jokasty, żony Edypa. Przez to pokrewieństwo zajmuje w Tebach pozycję wysoką i pewną: dzieli z parą królewską wpływy oraz korzyści płynące z władzy, choć sam nie sprawuje rządów. To właśnie jemu Edyp powierza zadanie szczególnej wagi, gdy miasto dotyka zaraza. Kreon zostaje wysłany do wyroczni delfickiej, aby dowiedzieć się, jak ocalić Teby, i to on przynosi ludowi słowa Apollina. Już w tej pierwszej scenie postać Kreona zostaje zarysowana jako człowiek, któremu można zaufać w sprawach najtrudniejszych.

Gdy wraca z Delf uwieńczony wawrzynem, który zwiastuje dobrą nowinę, nie unika odpowiedzialności i nie owija prawdy w niejasności. Na pytanie Edypa, czy ma mówić jawnie przed zgromadzonym ludem, odpowiada gotowością do każdego rozwiązania.

Czy chcesz, bym mówił od razu przed ludźmi,
Lub wszedł do domu; na wszystko ja gotów.

Kreon wiernie przekazuje rozkaz boga: aby uwolnić miasto od zarazy, trzeba odnaleźć i usunąć z kraju mordercę dawnego króla Lajosa. Sam zachowuje przy tym ostrożność i rzeczowość, ograniczając się do tego, co rzeczywiście wie i co usłyszał od wyroczni. Ta postawa rzetelnego posłańca, który nie dodaje nic od siebie, jest pierwszym świadectwem jego charakteru.

Rozsądek i umiar

Najbardziej wyrazistą cechą Kreona jest rozwaga. W całym dramacie zachowuje on spokój nawet wtedy, gdy zostaje niesłusznie oskarżony, a jego życie znajduje się w niebezpieczeństwie. Nie odpowiada gniewem na gniew ani groźbą na groźbę. Tam, gdzie Edyp daje się ponieść emocjom i podejrzeniom, Kreon trwa przy chłodnej logice i odwołuje się do dowodów oraz do upływu czasu, który jego zdaniem sam ujawni prawdę.

W rozmowie z Edypem to właśnie Kreon przypomina, czego brakuje rozgniewanemu królowi. Robi to krótko, lecz dobitnie, wskazując, że bez rozwagi nie sposób sądzić sprawiedliwie.

Bo ci rozwagi brak.

Chór, który w tragedii pełni funkcję wyważonego obserwatora, otwarcie przyznaje słuszność postawie Kreona i zestawia ją z porywczością Edypa. Słowa chóru są w tej scenie jakby zewnętrznym potwierdzeniem tego, co widać w samym zachowaniu szwagra króla.

Pięknie on mówił i zlecił przezorność,
Bo człek porywczy zbyt łatwo się potknie.

Kreon nie jest postacią bierną ani tchórzliwą. Jego umiar nie wynika ze słabości, lecz z głębokiego przekonania, że człowiek rozumny nie działa pochopnie i nie krzywdzi innych bez dowodu. Sam mówi o sobie, że nie zboczy z właściwej drogi, ponieważ panuje nad sobą i nad swoimi pragnieniami.

Stosunek do władzy

Jednym z najważniejszych rysów Kreona jest jego stosunek do władzy. Postać ta nie pragnie tronu i nie marzy o koronie. Kreon ceni sobie raczej wpływy i poważanie, którymi cieszy się jako brat królowej, a które nie obarczają go ciężarem rządów ani związanym z nimi ryzykiem. W swojej obronie tłumaczy wprost, że nigdy nie chciał być królem zamiast żyć po królewsku, bo rozumny człowiek nie pożąda samej władzy, lecz tego, co ona daje.

Jam tedy nigdy nie marzył, by królem
Być raczej niżli królewskie mieć życie,
I nikt rozumny tego nie zapragnie.
Teraz mam wszystko od ciebie bez znoju,
Gdy królów wolę częstokroć mus pęta.

Kreon zauważa, że jako szwagier króla ma już wszystkie korzyści władzy bez jej trudów. Otacza go cześć, ludzie szukają u niego wstawiennictwa, a jego łaska wiele znaczy. Dlatego pyta z całą logiką, po co miałby ryzykować to wszystko dla niepewnego zysku, jakim byłoby zdobycie tronu. Ten praktyczny rachunek jest sednem jego obrony i zarazem kluczem do zrozumienia całej postaci.

Czczą mnie tu wszyscy, wszystko mi się kłania,
Ci, co do ciebie dążą, mi schlebiają,
Bo od mej łaski tak wiele zależy.
Więc czemuż bym ja to wszystko porzucił?

Taki obraz Kreona w „Królu Edypie” warto zestawić z jego późniejszym losem w „Antygonie”, gdzie po objęciu rządów staje się władcą nieugiętym i skłonnym do nadużyć. W tragedii o Edypie widzimy jednak człowieka, który świadomie wybiera spokój i bezpieczeństwo ponad blask korony.

Konflikt z Edypem i oskarżenie o spisek

Głównym wątkiem, w którym ujawnia się charakter Kreona, jest jego konflikt z Edypem. Gdy ślepy wróżbita Tejrezjasz, zmuszony przez króla do mówienia, wskazuje Edypa jako mordercę Lajosa, rozgniewany władca dopatruje się w tym spisku. Posądza Kreona, że to on, dawny przyjaciel, podstawił wróżbitę, aby wydrzeć mu tron. Oskarżenie jest ciężkie i bezpodstawne, a Edyp żąda za nie nie wygnania, lecz śmierci szwagra.

Kreon nie ulega panice ani gniewowi. Prosi, by go najpierw wysłuchano, i prowadzi obronę spokojną oraz uporządkowaną. Przypomina, że gdy dawniej badano śmierć Lajosa, Tejrezjasz ani słowem nie wskazał wówczas Edypa, więc trudno mówić o wcześniej uknutym spisku. Następnie odwołuje się do swojego stosunku do władzy, dowodząc, że nie miałby żadnego powodu, by knuć przeciw królowi. Na koniec sam proponuje sprawdzenie w Delfach, czy wiernie przekazał wyrocznię, i godzi się ponieść karę, jeśli wina zostanie mu udowodniona.

Więc dla dowodu zapytaj się w Delfach,
Czy w całej prawdzie oddałem głos boga;
A gdybyś poznał, że spiski knowałem
Wespół z wróżbitą, to chwyć mnie i zabij
Dwoistym, moim i twoim wyrokiem!
Ale nie rzucaj niepewnych podejrzeń.

W tej scenie Kreon raz po raz przeciwstawia się porywczości Edypa swoją powściągliwością. Gdy król żąda jego śmierci, Kreon nie odpowiada nienawiścią, lecz prosi o dowód winy. Spór rozdziela dopiero wkraczająca Jokasta, a chór błaga Edypa, by uszanował przysięgę i dawną przyjaźń. Kreon ustępuje z godnością, a odchodząc, celnie diagnozuje naturę króla, który gniewem rani przede wszystkim samego siebie.

Zżymasz się jeszcze, kiedy ustępujesz,
Zgnębionym jesteś, gdy gniew twój przycichnie,
Takie natury są sobie katuszą.

Kreon wobec upadku Edypa

Najpełniej szlachetność Kreona ujawnia się w finale tragedii. Gdy prawda wychodzi na jaw, Jokasta odbiera sobie życie, a Edyp w rozpaczy oślepia się i z króla staje się wzgardzonym nędzarzem. To właśnie wtedy Kreon przejmuje władzę nad Tebami. Mógłby triumfować nad człowiekiem, który niedawno żądał jego śmierci, lecz nie czyni tego. Przychodzi nie po to, by urągać upadłemu, ale by się nim zatroszczyć.

Nie by urągać przyszedłem, Edypie,
Nie by cię gromić za dawniejsze winy.

Kreon traktuje upadłego króla z powściągliwością i opieką. Każe schronić go pod dach, by nie wystawiać ludzkiego nieszczęścia na widok słońca, i okazuje mu więcej łagodności, niż Edyp niegdyś jemu. Gdy Edyp błaga, by go natychmiast wygnano z kraju, Kreon nie działa pochopnie nawet w tej sprawie. Zachowuje ostrożność, jaką cechował się od początku, i postanawia wprzód zapytać o wolę bogów, zamiast rozstrzygać samowolnie.

Byłbym to spełnił, wiesz dobrze, lecz wprzódy
Bóstwa chcę spytać, co czynić należy.

Kreon spełnia też prośbę Edypa, by mógł raz jeszcze objąć swoje córki, Antygonę i Ismenę, i przyprowadza dziewczynki do ślepego ojca. Robi to z litości, wiedząc, co ukoi serce nieszczęśnika. Tym gestem dopełnia obraz człowieka, który nawet wobec dawnego przeciwnika kieruje się rozwagą i współczuciem, a nie chęcią odwetu.

Funkcja postaci i kontrast wobec Edypa

W konstrukcji tragedii Kreon pełni przede wszystkim funkcję kontrastu wobec tytułowego bohatera. Tam, gdzie Edyp jest gwałtowny, pewny siebie i skłonny do pochopnych sądów, Kreon pozostaje opanowany, ostrożny i wierny logice. Edyp dąży do prawdy z zaślepiającą porywczością, która ściąga na niego klęskę. Kreon natomiast reprezentuje postawę umiaru, rozsądku i panowania nad sobą. Dzięki temu zestawieniu wyraźniej widać tragiczne rysy Edypa, jego pychę i nieumiejętność opanowania emocji.

Kreon uosabia grecki ideał umiaru, czyli zachowania właściwej miary we wszystkim. Nie pragnie więcej, niż mu przystoi, nie sięga po władzę ponad stan i nie wydaje wyroków bez dowodów. Jego rola w utworze polega na ukazaniu, jak wygląda postawa rozważna, gdy postawiona zostaje obok postawy człowieka, którego gubi nadmiar i brak panowania nad sobą.

Podsumowanie

Kreon w „Królu Edypie” to postać rozważna, lojalna wobec państwa i powściągliwa wobec władzy. Jako brat Jokasty i szwagier Edypa cieszy się wpływami, lecz świadomie nie pragnie tronu, bo woli korzyści władzy bez jej ciężaru i ryzyka. Niesłusznie oskarżony o spisek, broni się spokojnie i logicznie, odwołując się do dowodów oraz do upływu czasu, a nie do gniewu. W finale przejmuje rządy z godnością i okazuje łaskawość upadłemu Edypowi, którego mógłby przecież potraktować jak wroga.

Na tle gwałtownego i pysznego Edypa Kreon jawi się jako wzór umiaru, rozsądku i opanowania. To właśnie ten kontrast czyni go postacią ważną dla wymowy całej tragedii. Sofokles posługuje się Kreonem, by tym mocniej uwypuklić tragizm głównego bohatera, którego gubi nie zła wola, lecz pycha i brak rozwagi tam, gdzie szwagier zachowuje spokój i miarę.