Charakterystyka Hektora

Hektor jest w „Iliadzie” postacią przegraną i to jest w nim najciekawsze. Ginie, jego miasto padnie, jego syn zostanie zabity, jego żona pójdzie w niewolę — a mimo to od dwóch i pół tysiąca lat czytelnicy stają po jego stronie, nie po stronie zwycięzcy. Homer osiągnął tu coś, czego literatura wojenna zwykle nie robi: uczynił najbardziej ludzką postacią eposu wroga własnej strony. Grecki poeta pisze dla greckiej publiczności i daje najczulszą scenę w całym utworze Trojaninowi.

Ta asymetria nie jest przypadkiem. Achilles jest półbogiem, synem bogini, człowiekiem bez domu i bez zobowiązań, który wybrał sławę zamiast życia. Hektor jest po prostu człowiekiem — mężem, ojcem, synem, następcą tronu — który nie wybierał niczego. Wojna przyszła do jego miasta z winy jego brata i on musi ją prowadzić. Cała jego charakterystyka rozgrywa się w napięciu między tym, kim jest prywatnie, a tym, kim musi być publicznie.

Obrońca, nie zdobywca — na czym polega inność Hektora

Wszyscy wielcy wojownicy „Iliady” po stronie greckiej przypłynęli po coś: po łupy, po sławę, po odzyskanie Heleny. Hektor jako jedyny walczy na miejscu, o to, co już posiada. To zmienia strukturę jego motywacji. Grecki heros może przerwać walkę i odpłynąć — Achilles rozważa to serio w Księdze IX. Hektor nie ma dokąd odejść, bo za jego plecami jest miasto z żoną i dzieckiem.

Homer sygnalizuje to nawet imieniem jego syna. Chłopiec ma dwa imiona: rodzinne, nadane przez ojca, i publiczne, nadane przez lud.

Narrator o imieniu syna Hektora:

Tyś go Skamandriem zacny nazywał Hektorze, Insi Astianaktem: sam bowiem od zgonu Ochraniał wielki Hektor mury Ilijonu.

Astianaks znaczy „władca miasta”. Trojanie nazywają dziecko imieniem pochodzącym od funkcji ojca — bo dla nich Hektor i mury Troi to jedno. To najkrótsza definicja tej postaci, jaką dał Homer: człowiek, który sam jest murem. Kiedy ten mur padnie, imię dziecka stanie się okrutną ironią, a chłopiec zostanie zrzucony z wieży.

„Jedna prawdziwa wieszczba: bić się za ojczyznę” — etos Hektora

W Księdze XII Trojanie widzą zły znak: orzeł upuszcza węża nad wojskiem. Rozważny Polidamas radzi wycofać się, bo wróżba zapowiada klęskę. Odpowiedź Hektora to jedno z najczęściej cytowanych zdań całego eposu i zarazem klucz do jego światopoglądu.

Hektor odrzuca wróżbę z lotu ptaków:

Jedna prawdziwa wieszczba: bić się za ojczyznę!

Zwróć uwagę, jak radykalne jest to zdanie w świecie „Iliady”. Cały epos opiera się na przekonaniu, że bogowie sterują losem ludzi, a wróżby trzeba czytać. Hektor ustawia się przeciw tej logice: obowiązek wobec wspólnoty jest ważniejszy niż znak z nieba. To postawa bliższa późniejszemu etosowi obywatelskiemu niż archaicznemu heroizmowi — i dlatego właśnie Hektor tak dobrze sprawdza się jako kontekst przy tematach o patriotyzmie i poświęceniu.

Ale jest w tym haczyk, który łatwo przeoczyć. Hektor odrzuca wróżbę nie dlatego, że w nią nie wierzy, tylko dlatego, że jest w tym momencie pewny łaski Zeusa. Jego pewność siebie rośnie wraz z sukcesami — i to ona go zgubi.

Pożegnanie z Andromachą — najbardziej ludzka scena eposu

Scena z Księgi VI jest tym fragmentem, dzięki któremu Hektor przestaje być figurą wodza. Wraca do miasta, żeby zarządzić ofiarę dla Ateny, ale przy okazji chce zobaczyć żonę i syna. Nie zastaje ich w domu — Andromacha pobiegła na mury patrzeć na bitwę. Spotykają się przypadkiem, pod Bramą Skajską, dokładnie w tym miejscu, w którym Hektor za kilka ksiąg zginie.

Andromacha nie prosi go w imię miłości. Prosi w imię logiki: straciła już wszystkich, więc mąż jest jej całą rodziną naraz.

Andromacha do Hektora:

Tyś mi ojcem, tyś matką, kochany Hektorze, Tyś mi bratem, ty mężem w dni kwitnących porze! Zostań tu, zbyt rycerską nie uwodź się cnotą, Nie zostawiaj mnie wdową, a syna sierotą!

Odpowiedź Hektora jest zbudowana z dwóch części i to jej konstrukcja jest ważniejsza od treści. Najpierw przyznaje żonie rację uczuciowo, a potem odmawia — powołując się nie na chwałę, lecz na wstyd.

Hektor tłumaczy, dlaczego nie może zostać:

Kochana Andromacho, czuję żale twoje, Lecz by Trojów i Trojek głosy mnie przebodły, Gdybym się z dala boju chronił jak mąż podły.

To jest centralny mechanizm tej postaci. Hektor nie idzie na wojnę, bo chce sławy — idzie, bo nie zniósłby opinii miasta. Kultura, w której żyje, jest kulturą wstydu: o wartości człowieka decyduje to, co powiedzą inni. Hektor jest w niej uwięziony równie mocno jak Achilles w swoim gniewie, tylko jego pułapka wygląda szlachetniej.

Najbardziej dojmujące jest to, że Hektor doskonale wie, jak to się skończy. Nie ma w nim złudzeń, nie liczy na zwycięstwo.

Hektor przewiduje upadek Troi:

Wiem ja, że przyjdzie ów dzień, kiedy Troja padnie, Kiedy wielki wielkiego ludu król polęże, A z nim zginą trojańscy straszni dzidą męże.

I zaraz potem — rzecz zaskakująca u wojownika — okazuje się, że najbardziej boi się nie własnej śmierci ani upadku państwa, tylko konkretnego, wyobrażonego obrazu: swojej żony noszącej wodę u obcej pani.

Hektor o tym, co go naprawdę przeraża:

Ale nie tak się lękam trojańskiej zaguby, Nie tak ojca Pryjama i matki Hekuby, Ani kochanych braci, choć nieprzyjaciele Rycerskich dusz na placu położą tak wiele, Jako nad stanem twoim serce mi się krwawi, Gdy cię weźmie wódz grecki, wolności pozbawi.

Hierarchia jest tu odwrócona względem wszystkiego, co epos deklaruje. Ojczyzna, król, bracia — a potem, ważniejsza od nich wszystkich, jedna kobieta. Homer pozwala bohaterowi na moment powiedzieć prawdę, której etos rycerski nie przewiduje.

Hełm, dziecko i śmiech — jak Homer buduje czułość

Zakończenie sceny to najsłynniejszy detal „Iliady”. Hektor wyciąga ręce do syna, a dziecko zaczyna krzyczeć — przeraża je błyszczący hełm z kitą z końskiego włosia. Rodzice się śmieją, ojciec zdejmuje przyłbicę i kładzie ją na ziemi. Dopiero wtedy może wziąć dziecko na ręce.

To jeden obraz, a mówi wszystko: żeby być ojcem, Hektor musi na chwilę przestać być wojownikiem. Zbroja, która chroni miasto, odgradza go od własnego syna. Kilkanaście wersów dalej podnosi hełm z ziemi i zakłada go z powrotem — i to jest właściwy moment, w którym Hektor idzie na śmierć.

Modlitwa, którą wtedy wypowiada, jest podwójnie tragiczna, bo czytelnik zna przyszłość Astianaksa.

Hektor modli się nad synem:

Zeusie i bogowie! Niech przy waszym względzie Syn mój między Trojany jak ja sławny będzie, Niechaj z odwagą berło dziadowskie dziedziczy! Gdy wróci z boju, pełen zwycięskiej zdobyczy, Niechaj wtenczas kto powie: on ojca przechodzi!

Na pożegnanie Hektor formułuje swoje credo dotyczące losu. Nie jest to fatalizm bierny — raczej stwierdzenie, że skoro terminu śmierci i tak nie da się przesunąć, strach nie ma sensu.

Hektor o wyroku i przeznaczeniu:

Nikt mi życia nie weźmie bez wyroku woli; Od wyroku zaś żaden człek się nie wybiega, Równie mu i bohater, i gnuśnik podlega.

Wina Hektora — odrzucona rada Polidamasa

Byłoby wygodnie widzieć w Hektorze niewinną ofiarę cudzej wojny. Homer na to nie pozwala. W Księdze XVIII, po dniu wielkich zwycięstw, Polidamas radzi wycofać wojsko za mury, bo Achilles wraca do walki. Rada jest oczywiście słuszna — narrator mówi to wprost. Hektor odrzuca ją z pogardą.

Hektor do Polidamasa:

Polidamie! Twa mowa gniew obudza we mnie. Chcesz, byśmy w murach znowu gnuśnieli nikczemnie!

Homer robi tu coś, czego prawie nigdy nie robi: bezpośrednio ocenia bohaterów. Narrator wchodzi w kadr jednym słowem.

Komentarz narratora do decyzji Trojan:

Głupi! Pallas im zdrowe odebrała zdanie: W Hektorze źle radzącym swoją ufność kładą, A pogardzają dobrą Polidama radą.

To jest błąd tragiczny Hektora i trzeba go nazwać po imieniu: pycha po pasmie sukcesów. Sukces odebrał mu zdolność oceny sytuacji. Zauważ powtarzalność wzoru — dwukrotnie Hektor odrzuca rozsądną radę Polidamasa, w Księdze XII i XVIII, i za każdym razem odwołuje się do wstydu przed „gnuśnieniem”. Ten sam odruch, który czyni go szlachetnym w rozmowie z Andromachą, jako decyzja strategiczna zabija jego wojsko.

Ostatni dzień — strach pod Bramą Skajską

Księga XXII zaczyna się od obrazu, który już wszystko przesądza. Wszyscy Trojanie schronili się za murami. Hektor zostaje na zewnątrz sam.

Narrator o Hektorze przed pojedynkiem:

Sam Hektor, jakby zgubnym okuty wyrokiem, Stanął przy Skajskiej Bramie niewzruszonym krokiem.

Priam i Hekuba błagają go ze szczytu murów, żeby wszedł do miasta. Matka obnaża pierś, ojciec wyrywa sobie włosy. Hektor się nie rusza — i tu Homer daje wgląd w jego myśli, wewnętrzny monolog, który zdradza prawdziwy powód. To nie odwaga go zatrzymuje, tylko wstyd i poczucie winy za rozkaz z poprzedniego wieczoru.

Hektor sam do siebie pod bramą:

Ach! Niźli mam to słyszeć, nie wrócę, aż wprzódy Zwyciężę Achillesa i zgładzę mą winę. Lub chwalebnie pod mury ojczystymi zginę

„Zgładzę mą winę” — Hektor sam przyznaje, że stoi pod bramą, żeby odkupić błąd. A potem następuje scena, na którą trzeba zwrócić szczególną uwagę, bo psuje wszystkie łatwe odczytania: Hektor ucieka. Widzi zbliżającego się Achillesa i po prostu rzuca się do biegu.

Moment, w którym Hektor traci odwagę:

Ujrzał go Hektor, zadrżał, nie wytrwał do końca: Więc porzuciwszy bramę uciekać zaczyna,

Trzy razy okrążają miasto. To jest, wbrew pozorom, najodważniejsza decyzja Homera w całym eposie. Największy bohater Troi ucieka przed przeciwnikiem w oczach własnego ojca, matki i żołnierzy. Żaden późniejszy wzorzec rycerski by na to nie pozwolił. Homer pozwala, bo interesuje go człowiek, a nie pomnik — i dopiero na tym tle końcowa decyzja Hektora coś znaczy. Narrator zresztą oddaje mu sprawiedliwość w jednym wersie.

Narrator o pościgu:

Mężny ten, co uciekał — mężniejszy, co pędził.

Ucieczkę kończy podstęp bogów. Atena przybiera postać jego brata Deifobosa i obiecuje, że będą walczyć razem. Hektor staje do pojedynku, wierząc, że nie jest sam. Kiedy po nieudanym rzucie odwraca się po drugą włócznię, brata nie ma — i to jest moment jego prawdziwej śmierci, na długo przed ciosem.

Hektor odkrywa, że został oszukany:

Nie masz żadnej ucieczki, już mi umrzeć trzeba, Musi spełnić się wola Zeusa i Feba. Nieraz mnie jednak dawniej zbawiły te bogi, Dziś chcą, by się uiścił na mnie wyrok srogi. Lecz nie dokaże wyrok, bym nikczemnie zginął; Spełnię czyn, którym będę w późne wieki słynął.

To jest szczyt tej postaci. Hektor wie już, że umrze, wie, że został porzucony przez bogów, i mimo to dobywa miecza. Jego heroizm nie polega na tym, że się nie bał — bał się i uciekał. Polega na tym, że wrócił, kiedy nie było już żadnego powodu, żeby wracać, i żadnej nagrody do zdobycia poza sposobem umierania.

Śmierć Hektora i zbezczeszczenie zwłok

Przed starciem Hektor proponuje układ, który mówi o nim więcej niż cała jego walka: umowę o wzajemne poszanowanie ciała pokonanego.

Propozycja Hektora przed pojedynkiem:

Jeśli mnie da bóg ciebie na placu położyć, Przysięgam, że nie będę nad trupem się srożyć. Boską twą zbroję wezmę. Grekom oddam ciało; Żądam tylko, by ze mną podobnie się stało.

Achilles odrzuca układ brutalnie: między nimi nie może być umowy, tak jak nie ma przymierza między ludźmi a lwami. To zestawienie definiuje różnicę tych dwóch bohaterów lepiej niż jakikolwiek opis. Hektor myśli kategoriami prawa i wspólnoty nawet w chwili, gdy ma zginąć. Achilles w tym momencie jest już poza ludzką wspólnotą.

Cios pada w jedyne odsłonięte miejsce — u nasady szyi. Ironia jest okrutna, bo Hektor ma na sobie zbroję Achillesa, zdartą z ciała Patroklosa. Ginie od ręki człowieka, którego pancerz nosi, przez lukę w tym pancerzu. Umierając prosi już tylko o jedno.

Ostatnia prośba Hektora:

Zaklinam cię przez ciebie, przez twoje rodzice, Nie chciej nieszczęśliwego psom oddawać łupem! Ojciec i matka z drogim pośpieszą okupem.

Achilles odmawia i przywiązuje ciało do rydwanu. Homer nie oszczędza czytelnikowi obrazu głowy wleczonej po ziemi na oczach rodziców. Ale zaraz przedtem umieszcza detal, który jest właściwym pożegnaniem: zbiegli się Grecy i patrzą na zabitego z podziwem, uderzeni dostojeństwem jego postaci. Wróg, który przez dziesięć lat był dla nich koszmarem, po śmierci budzi zachwyt.

Hektor a Achilles — dwa modele heroizmu

To najczęściej wykorzystywane maturalnie zestawienie w całej „Iliadzie” i warto mieć je uporządkowane. Achilles walczy dla siebie: dla własnej czci, a potem dla zemsty za przyjaciela. Hektor walczy za innych: za miasto, żonę, dziecko. Achilles ma wybór między długim życiem a krótkim życiem ze sławą i świadomie wybiera sławę. Hektor wyboru nie ma — może tylko wybrać sposób, w jaki przegra.

Achillesa napędza gniew, Hektora wstyd. Achilles potrafi wyjść ze wspólnoty i patrzeć, jak jego rodacy giną. Hektor nie potrafi nawet wejść do własnego miasta, żeby się schronić. Bogowie towarzyszą Achillesowi do końca — matka przynosi mu zbroję od Hefajstosa, Atena podaje odrzuconą włócznię. Hektora Apollo opuszcza dokładnie w chwili, gdy szala wyroku opada.

Homer nie przyznaje jednak racji żadnemu z nich. Hektor jest sympatyczniejszy, ale to jego pycha zabiła trojańskie wojsko. Achilles jest okrutny, ale to on w Księdze XXIV zdobywa się na gest, na jaki nikt inny w eposie się nie zdobywa — oddaje ciało ojcu zabitego i płacze razem z nim. Symetria jest pełna i celowa.

Płacz nad Hektorem — dlaczego epos kończy się jego pogrzebem

„Iliada” nie kończy się zwycięstwem Achillesa ani upadkiem Troi. Kończy się pogrzebem Hektora. Ta decyzja kompozycyjna jest sama w sobie interpretacją: ostatnie słowo eposu o wojnie należy do przegranych i do żałoby.

Priam idzie nocą do namiotu zabójcy syna i całuje jego ręce. W swojej prośbie streszcza Hektora jednym wersem, który stał się formułą — bohater ginący za ojczyznę.

Priam do Achillesa:

Ostatni, co ich bronił i miasto ocalał, Hektor, zginął od ciebie, walcząc za ojczyznę.

Nad ciałem płaczą trzy kobiety i każda mówi o czym innym. Andromacha — o przyszłości, która się właśnie zawaliła: o synu skazanym na niewolę albo śmierć i o mieście bez obrońcy.

Lament Andromachy:

Nie ma w tobie, Hektorze, największej obrony: Tyś sam ocalał dzieci i cnotliwe żony;

Najbardziej zaskakujący jest jednak trzeci lament. Wygłasza go Helena — kobieta, przez którą wybuchła wojna, a więc pośrednio sprawczyni śmierci Hektora. Mówi o rzeczy zupełnie prywatnej i drobnej.

Lament Heleny:

Dwudziesty rok pobytu mego tu upływa Odtąd, gdym się ważyła ojczyznę porzucić; Nigdy mnie przykrym słowem nie chciałeś zasmucić.

To jest ostatnie i najlepsze świadectwo o tej postaci. Nie mówi o męstwie ani o zwycięstwach, tylko o uprzejmości wobec kobiety, którą całe miasto miało prawo nienawidzić. Homer zamyka portret Hektora nie sceną bitewną, lecz informacją, że przez dwadzieścia lat nie powiedział Helenie złego słowa.

Hektor na maturze — jak o nim pisać

Najczęstszy błąd to przedstawianie Hektora jako wzoru bohatera bez skazy, przeciwstawionego „złemu” Achillesowi. Taka praca traci połowę materiału. Mocne ujęcie musi zawierać trzy elementy: świadomość klęski (Hektor wie, że Troja padnie, i idzie walczyć mimo to), realny błąd tragiczny (odrzucenie rady Polidamasa) oraz moment strachu (ucieczka wokół murów). Bohater, który się bał i wrócił, jest ciekawszy niż bohater, który się nie bał.

Hektor sprawdza się w tematach o patriotyzmie i poświęceniu dla wspólnoty, o konflikcie obowiązku publicznego z życiem prywatnym, o bohaterze tragicznym, o cenie wojny płaconej przez cywilów oraz o motywie pożegnania. Jako kontekst zestawia się go z Achillesem (dwa modele heroizmu), z Antygoną (wybór wbrew własnemu interesowi), z Rolandem i etosem rycerskim, a także z polską tradycją żołnierza-obrońcy, od „Pana Tadeusza” po literaturę wojenną.

Warto też pamiętać o rozróżnieniu faktograficznym. Wszystko, co wiemy o Hektorze u Homera, mieści się w pięćdziesięciu dniach dziesiątego roku wojny. Upadek Troi, koń trojański, śmierć Astianaksa i los Andromachy jako brankę Neoptolemosa należą do późniejszej tradycji mitycznej, nie do „Iliady”. W eposie są tylko przeczuciem samego Hektora — i to właśnie ta różnica między wiedzą bohatera a wiedzą czytelnika buduje tragizm postaci.