Charakterystyka Antka Boryny z cytatami

Antek Boryna to jeden z najbardziej dramatycznych bohaterów „Chłopów” Władysława Reymonta i zarazem postać, w której najsilniej zderzają się dwie wielkie siły powieści: głód ziemi i niszcząca namiętność. Jest synem Macieja Boryny, dziedzicem rodowego gospodarstwa, którego nie może objąć, mężem Hanki i kochankiem własnej macochy Jagny. Jego losy układają się w wyrazistą linię upadku i odrodzenia: od buntu przeciw ojcu, przez zbrodniczą zazdrość i wykluczenie ze wsi, aż po przejęcie ojcowizny i pogodzenie się z rolą gospodarza. Charakterystyka Antka pozwala prześledzić, jak Reymont splata psychologię jednostki z prawami chłopskiej gromady i deterministyczną potęgą natury.

Kim jest Antek Boryna

Antek jest najstarszym żyjącym w domu synem Macieja Boryny, najbogatszego gospodarza w Lipcach, kmiecia „z dziada pradziada”. Mieszka z żoną Hanką i dziećmi na ojcowiźnie, lecz nie ma do niej żadnego prawa, bo stary Boryna nie chce za życia oddać dzieciom ani jednej morgi. Z tego rozdźwięku rodzi się cały dramat Antka: pracuje na ziemi, która faktycznie nim rządzi, a której nie może nazwać swoją. Już w pierwszym tomie powieści, gdy ojcu zdycha krowa, Antek chłodno odgradza się od jego straty, zdradzając, że na rodzinnym gospodarstwie czuje się jak komornik, nie jak dziedzic.

Nie bucz, głupia! Ojcowa krowa to nie nasza strata!

Pozycja Antka w gromadzie jest dwuznaczna. Jako syn pierwszego gospodarza ma we wsi posłuch i znaczenie, a w chwilach zbiorowego wzburzenia (spór o las, narady w karczmie) potrafi porwać innych za sobą. Zarazem jednak żyje w cieniu ojca, bez własnego gruntu, co czyni go zależnym i rozgoryczonym. Ta sprzeczność między rodowym dziedzictwem a faktycznym ubóstwem napędza jego gwałtowne, buntownicze reakcje.

Wygląd i charakter

Antek jest mężczyzną postawnym, silnym i urodziwym. Reymont wielokrotnie podkreśla jego fizyczną moc i męską urodę, która działa na kobiety, a zwłaszcza na Jagnę. Podczas obierania kapusty u Borynów Antek szatkuje nad cebrem rozebrany do koszuli, spocony i rozczochrany, a Jagna patrzy na niego „jak w obraz”. W oczach zakochanej w nim dziewczyny jego uroda ma w sobie coś drapieżnego, niemal demonicznego.

Smok, nie chłop… chyba takiego drugiego we świecie nie ma…

Pod względem charakteru Antek jest porywczy, hardy i nieustępliwy. Łatwo wpada w gniew, nie umie pohamować języka, w sporze sięga po wyzwiska i pięści. Ma w sobie głęboko zakorzenione poczucie krzywdy i pragnienie sprawiedliwości, które jednak miesza się u niego z żądzą zemsty. Gdy żali się księdzu na ojca, ten celnie demaskuje tę dwoistość: Antek mówi, że chce tylko sprawiedliwości, a w istocie szuka odwetu. Sam wyznaje, że pokora, do której nawołują go duchowny i wieś, jest dla niego nie do zniesienia.

Wszyscy mi to powiedają… juści, ino tej pokorności mam już po grdykę, że więcej nie ścierpię! Choćby i zbój, choćby i ukrzywdziciel, ale że ojciec rodzony, to już mu wolno wszystko, a dzieciom nie wolno dochodzić swojej krzywdy!

Antek jest też człowiekiem czynu i pracy, choć w okresach wewnętrznego rozbicia popada w bezczynność i pijaństwo. Jego siła, zaciętość i zdolność do gwałtownych decyzji są zarazem jego atutem i przekleństwem, bo bez kontroli rozumu prowadzą go na skraj zbrodni.

Konflikt z ojcem o ziemię

Pierwszą wielką osią dramatu Antka jest spór z ojcem o ziemię. Maciej Boryna, mimo podeszłego wieku, nie zamierza oddać dzieciom gospodarstwa ani przejść na wycug, twardo trzymając się zasady, że póki żyje, nie odpisze ani jednej morgi. Antek z żoną żyją tymczasem „na komornym” u ojca, pracując za parobków na ziemi, z której przypadnie im ledwie kilka morgów. To poczucie wydziedziczenia zatruwa Antkowi nawet chleb jedzony przy ojcowskim stole.

Ością on mi już stoi we grdyce, ością…

Konflikt zaostrza się, gdy stary Boryna postanawia ożenić się z młodą Jagną i zapisać jej sześć najlepszych morgów. Dla Antka jest to podwójny cios: traci część spodziewanego dziedzictwa, a zarazem ojciec bierze za żonę kobietę, w której on sam jest zakochany. W tle podsyca spór chciwy kowal, zięć Boryny, który podżega Antka, licząc na własny zysk z rodzinnej waśni. Reymont pokazuje tu, jak walka o ziemię rozbija więzy rodzinne i przeradza się w otwartą nienawiść.

Kulminacją konfliktu jest awantura, podczas której Antek, nieprzytomny z gniewu i zazdrości, publicznie wyznaje, że sam żył z narzeczoną ojca. Wyzwanie to wywołuje brutalną bójkę ojca z synem, po której Maciej wypędza Antka z chałupy.

I ja przywtórzę, że lakudra jest, włók, ja! A spał z nią, kto chciał, ja!…

Wygnany Antek wyprowadza się z Hanką i dziećmi do nędznej chałupy starego Bylicy na końcu wsi. Spór o ojcowiznę, który zaczął się od chłodnej kalkulacji morgów, doprowadza go do utraty dachu nad głową i miejsca w rodzinie.

Niszcząca miłość do Jagny

Drugą, splecioną z pierwszą, osią losów Antka jest jego namiętna miłość do Jagny, najpiękniejszej dziewczyny w Lipcach, która ma zostać jego macochą. Uczucie to budzi się jeszcze przed zmówinami Jagny z Maciejem i od początku ma charakter żywiołowy, niemal chorobliwy. Antek czuwa nocami pod jej chałupą, traci sen i apetyt, czernieje z męki zazdrości. Reymont oddaje tę namiętność jako siłę silniejszą od rozsądku, moralności i więzów rodzinnych. Spełnienie miłości kochanków dokonuje się w nocnych, śnieżnych polach i zostaje opisane jako misterium natury, porównane do budzących się na wiosnę soków ziemi.

Ta miłość ma jednak rys destrukcyjny i grzeszny. Jagna jest żoną ojca Antka, więc ich związek to cudzołóstwo i kazirodztwo w oczach gromady. Świadomość, że Jagna stała się jego macochą, napełnia Antka zgrozą, a zarazem nie potrafi on stłumić pożądania. Po nocy, w której Maciej z zemsty podpala bróg, by spalić kochanków żywcem, miłość Jagny do Antka stopniowo wygasa, on zaś coraz bardziej obwinia ją o całą swoją ruinę: o anatemę księdza, o odtrącenie przez wieś, o upadek. Z gorącego uczucia rodzi się gorzki, pełen pretensji żal, a w końcu brutalne zerwanie.

Miłość do Jagny prowadzi Antka na samo dno. Po pożarze nie pracuje, pije w najgorszym towarzystwie, wszczyna bójki i traci dawnych przyjaciół. Ksiądz publicznie nakazuje wsi unikać go „jak parszywego grzechem”, a gromada odsuwa się od niego niczym od zapowietrzonego. Antek staje się wyklętym wyrzutkiem, rozdartym między przebłyskami skruchy a niezłomną żądzą zemsty na ojcu.

Bitwa o las i przełom

Punktem zwrotnym w losach Antka jest bitwa o las. Gdy dziedzic sprzedaje i każe wycinać las, który chłopi uważają za wspólny, cała wieś rusza zbrojnie w jego obronie, a na czele staje stary Maciej Boryna. W gęstwinie walki Antek, wciąż pełen nienawiści do ojca, ukrywa się za drzewem i mierzy z fuzji w jego głowę, gotów do ojcobójstwa. W ostatniej chwili jednak paraliżuje go strach i nie strzela. To moment próby, w którym ważą się jego człowieczeństwo i dalszy los.

Zaraz potem dworski borowy roztrzaskuje Maciejowi głowę kolbą. Wstrząśnięty Antek odrzuca fuzję, rzuca się na ratunek ojcu, a w szale zemsty zabija borowego, dusząc go i tłukąc nim o drzewo. Z niedoszłego ojcobójcy staje się mścicielem ojca. Niesionego do domu, ciężko rannego Macieja Antek podtrzymuje za głowę, a stary, otwierając oczy, wypowiada słowa, które przypieczętowują pojednanie.

Tyżeś to, synu?… Tyżeś?…

Bitwa o las jest dla Antka przełomem moralnym. Powstrzymanie ręki w chwili, gdy mógł zabić ojca, oraz odruch ratunku i pomsty oczyszczają go z najcięższej winy. Pojednanie ojca z synem, dokonane nad rozłupaną głową umierającego Macieja, otwiera Antkowi drogę powrotu do gromady i do roli gospodarza.

Przemiana po śmierci ojca

Po śmierci Macieja i odbyciu kary więzienia Antek wraca do Lipiec odmieniony. Hanka, która podczas jego nieobecności twardą ręką utrzymała całe gospodarstwo, ledwie go poznaje: z karczemnego awanturnika stał się człowiekiem spokojniejszym, dojrzalszym, niemal „pańskim”.

A mam! Mam! — zawołała stając w nagłym podziwie przed Antkiem, wybielał bowiem, wydelikatniał i taki się widział urodny, mocarny, pański, jakby zgoła kto drugi, pojąć tego nie mogła.

Antek obejmuje ojcowiznę i z całą powagą wchodzi w rolę gospodarza. Ogląda pola, gani lichą uprawę parobka, raduje się dorodnym żytem i powoli zrasta się z ziemią, którą wreszcie może nazwać swoją. W lirycznej scenie pod borem doznaje uczucia jedności z polami, poczucia trwałego zakorzenienia w rodowej grudzie.

Dyć znowu jestem! Jestem i ostanę!

Tej przemianie towarzyszy gorzki rachunek sumienia. Antek korzy się przed odwiecznym porządkiem chłopskiego świata, w którym syn dziedziczy po ojcu, a człowiek, który wyłamuje się z gromady, ginie. Przyznaje, że jego bunt był głupotą, a życie musi toczyć się utartym torem pokoleń.

Głupi byłem i tyla! Na świecie musi iść swoim porządkiem! Juści, mądrze powiedzieli ociec: jak wszystkie jadą w jedną stronę, źle takiemu, któren z woza spadnie, pod koła zleci!

Wraz z dojrzewaniem Antka chłodnie też jego stosunek do Jagny. Mimo powracającej tęsknoty za jej urodą odpędza wspomnienia o niej i postanawia ostatecznie zamknąć ten rozdział, bo czuje się przede wszystkim ojcem dzieci i gospodarzem. Powraca do Hanki, docenia jej wierność i zaradność, a gdy wieś skazuje Jagnę na haniebne wygnanie, Antek, choć wewnętrznie rozdarty, mówi zimno, że trzyma z gromadą. To ochłodzenie wobec dawnej kochanki jest ceną, jaką płaci za powrót do wspólnoty i odzyskanie miejsca w jej porządku.

Antek jako bohater naturalistyczny

Postać Antka jest jednym z najpełniejszych przykładów naturalistycznej koncepcji człowieka w „Chłopach”. Reymont przedstawia go jako istotę kierowaną przez potężne, w dużej mierze nieświadome popędy: głód ziemi i namiętność zmysłową. Te dwie siły, podobne do żywiołów przyrody, popychają Antka do działań, nad którymi nie panuje, i prowadzą go ku katastrofie. Jego miłość do Jagny zostaje oddana w obrazach zaczerpniętych z natury (ogień, soki ziemi, drapieżność wilka), co podkreśla jej żywiołowy, biologiczny charakter.

• determinizm ziemi: pragnienie posiadania gruntu rządzi Antkiem silniej niż rozsądek i więzy rodzinne;
• determinizm namiętności: pożądanie Jagny prowadzi go do cudzołóstwa, grzechu i społecznego wykluczenia;
• potęga gromady: opinia wsi, klątwa i anatema realnie kształtują los Antka, decydując o jego upadku i powrocie;
• rytm natury: losy bohatera wpisane są w cykl pór roku, śmierci i odrodzenia, typowy dla powieści.

Antek nie jest jednak postacią płaską ani jednoznacznie negatywną. Reymont pokazuje go jako człowieka zdolnego do przemiany, do skruchy i do pogodzenia się z porządkiem świata. W tym sensie jego historia jest nie tylko zapisem deterministycznych sił, lecz także opowieścią o dojrzewaniu i wrastaniu jednostki w odwieczny ład chłopskiej wspólnoty.

Podsumowanie

Antek Boryna to bohater dynamiczny, przechodzący wyrazistą drogę wewnętrznej przemiany. Z hardego, rozgoryczonego syna, który buntuje się przeciw ojcu o ziemię i ulega niszczącej namiętności do macochy, staje się w finale powieści odpowiedzialnym gospodarzem, godzącym się z rolą wyznaczoną przez tradycję i gromadę. Jego losy spinają najważniejsze wątki „Chłopów”: konflikt pokoleń o ziemię, tragiczną miłość, prawa wiejskiej wspólnoty i deterministyczną potęgę natury. Antek jest zarazem ofiarą żywiołów, które nim targają, i człowiekiem zdolnym do odrodzenia, co czyni go jedną z najpełniej zarysowanych i najbardziej tragicznych postaci powieści Reymonta.